Uluslararası Deniz Taşımacılığında Yetkili Mahkeme ve Uygulanacak Hukuk

Yetkili mahkemenin belirlenmesinde öncelikle taraflar arasındaki sözleşme incelenmelidir.

Navlun sözleşmesi veya konşimento içerisinde belirli bir ülkenin mahkemelerinin yetkili olduğunu belirten hükümler bulunabilir.

Örneğin taşıma sözleşmesinde İngiliz mahkemelerinin yetkili olduğuna ilişkin bir hüküm yer alması halinde, bu hükmün Türk hukuku bakımından geçerliliği ayrıca değerlendirilmelidir.

Türkiye'de milletlerarası yetki ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması gibi konularda 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) önem taşır.

Konşimentolarda sıklıkla taşıyanın merkezinin bulunduğu ülkenin mahkemelerini yetkili kılan hükümler yer alır.

Ancak bu tür hükümler her durumda otomatik olarak geçerli kabul edilmez.

Yetki anlaşmasının geçerliliği bakımından;

Tarafların sözleşmeye taraf olma durumu,

Yetki şartının açık ve belirli olması,

Şartın hangi hukuki ilişkiyi kapsadığı,

MÖHUK hükümleri,

Uygulanabilir uluslararası sözleşmeler,

Yetki şartının emredici kurallara aykırı olup olmadığı

incelenmelidir.

Özellikle konşimentonun ilk tarafları dışında kalan sonraki hamiller bakımından yetki şartının bağlayıcılığı, konşimentonun devri ve ilgili hukuki ilişki çerçevesinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Uluslararası deniz taşımacılığında uygulanacak hukuk, tarafların hukuk seçimi yapıp yapmadığına ve sözleşmenin niteliğine göre belirlenir.

Eşya taşıma sözleşmelerinde öncelikle 5718 sayılı MÖHUK'un 29. maddesindeki özel düzenleme dikkate alınır. Genel sözleşme hükümlerini içeren 24. madde, özel düzenleme ve uygulanabilir uluslararası sözleşmelerle birlikte değerlendirilir.

Taraflar belirli koşullarda sözleşmelerine uygulanacak hukuku seçebilir.

Örneğin navlun sözleşmesinde Türk hukukunun uygulanacağı kararlaştırılabilir.

Hukuk seçimi bulunmadığında ise MÖHUK'un ilgili hükümleri kapsamında sözleşmeyle en sıkı ilişkili hukuk belirlenir.

Bununla birlikte deniz taşımacılığına ilişkin özel kanun hükümleri ve Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler de ayrıca dikkate alınmalıdır.

Deniz taşımacılığında uyuşmazlığın niteliğine göre farklı uluslararası sözleşmeler uygulanabilir.

Başlıca düzenlemeler şunlardır:

Lahey Kuralları: Denizde eşya taşıma ve konşimentoya ilişkin belirli sorumluluk esaslarını düzenler.

Lahey-Visby Kuralları: Lahey Kuralları'nın değiştirilmiş ve geliştirilmiş halidir.

Hamburg Kuralları: Denizde eşya taşıyanın sorumluluğuna ilişkin farklı bir uluslararası rejim oluşturur.

1999 Gemilerin İhtiyati Haczine İlişkin Milletlerarası Sözleşme: Deniz alacakları nedeniyle gemilerin ihtiyati haczine ilişkin hükümler içerir.

MARPOL: Gemilerden kaynaklanan deniz kirliliğinin önlenmesine ilişkin uluslararası düzenlemeleri içerir.

Bu sözleşmelerin her biri farklı konuları düzenlediğinden, somut uyuşmazlık bakımından hangi sözleşmenin uygulanabilir olduğu belirlenmelidir.

Uluslararası deniz taşımacılığından kaynaklanan bir uyuşmazlığın yabancı mahkemede görülmesi mümkündür.

Bunun için yetki şartı, uluslararası yetki kuralları ve uygulanabilir mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.

Örneğin Türk şirketinin yabancı bayraklı bir gemiyle yaptığı taşıma sözleşmesinde yabancı mahkemelerin yetkili kılınması halinde, bu düzenlemenin geçerliliği somut olay üzerinden incelenir.

Yabancı mahkemede dava açılmış olması, Türkiye'de hiçbir hukuki işlem yapılamayacağı anlamına da gelmez. Özellikle Türkiye'de bulunan geminin ihtiyati haczi gibi geçici hukuki koruma tedbirleri ayrıca gündeme gelebilir.

Uluslararası deniz taşımacılığında tahkim, uyuşmazlıkların çözümünde sıklıkla tercih edilen yöntemlerden biridir.

Taraflar sözleşmelerinde belirli bir tahkim merkezini veya tahkim kurallarını kararlaştırabilir.

Örneğin Londra merkezli deniz ticareti tahkimi veya başka bir uluslararası tahkim kurumu tercih edilebilir.

Tahkim şartının geçerli olması halinde uyuşmazlık, şartın kapsamına göre devlet mahkemeleri yerine hakemler tarafından çözülebilir.

Türkiye'de yabancı unsurlu tahkim uyuşmazlıkları bakımından 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu ve ilgili uluslararası düzenlemeler önem taşır.

Yabancı hakem kararlarının tanınması ve tenfizi bakımından ise New York Sözleşmesi ve MÖHUK hükümleri gündeme gelebilir.

Yabancı mahkemeler tarafından verilen kararların Türkiye'de icra edilebilmesi için kural olarak tanıma veya tenfiz süreçlerinin değerlendirilmesi gerekir.

MÖHUK'un 50 ve devamı maddelerinde yabancı mahkeme kararlarının tanınması ve tenfizine ilişkin hükümler bulunmaktadır.

Özellikle;

Kararın yabancı mahkeme tarafından verilmiş olması,

Kararın kesinleşmiş olması,

Karşılıklılık şartının bulunması gereken hallerde bu şartın gerçekleşmesi,

Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giren konuların ihlal edilmemesi,

Kamu düzenine açık aykırılık bulunmaması,

Savunma hakkına ilişkin temel usul güvencelerinin korunmuş olması

gibi koşullar önem taşır.

Konşimento.

Navlun sözleşmesi.

Çarter parti sözleşmesi.

Sigorta poliçesi.

Taraflar arasındaki yazışmalar.

Teslim ve tahliye belgeleri.

Yetki ve tahkim şartları.

Yükleme ve boşaltma kayıtları.

Ticari faturalar.

İlgili ülkenin mevzuatı ve uluslararası sözleşmeler.