AYM ve AİHM Başvuruları: 7 Soru ve Cevap

Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile ek protokollerinde de yer alan temel hak ve özgürlüklerinden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesini sağlayan bir hak arama yoludur. Adil yargılanma, makul sürede yargılanma, kişi özgürlüğü, mülkiyet, ifade özgürlüğü, özel hayata saygı ve ayrımcılık yasağı en sık başvuru yapılan haklardır.

Kural olarak etkili olağan başvuru yolları tüketildikten sonra, nihai kararın öğrenilmesinden itibaren 30 gün içinde AYM'ye bireysel başvuru yapılmalıdır. Bildirim, UYAP'ta öğrenme ve kararın niteliği süre başlangıcını etkileyebileceğinden yalnızca sonradan gelecek tebligat beklenmemelidir. Başvurucunun doğrudan ve güncel mağduriyeti ile konu ve zaman bakımından yetki şartları aranır. Mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı mazeretlerde kanuni özel yol ayrıca değerlendirilir; kabul edilebilirlik için form ve belgeler eksiksiz hazırlanmalıdır.

Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verirse ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için gereğine hükmeder. İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanıyorsa dosya yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemeye gönderilir. Bunun yanı sıra başvurucu lehine maddi ve manevi tazminata hükmedilebilir. Makul sürede yargılanmama ve kararların geç icrası gibi şikâyetler ise öncelikle İnsan Hakları Tazminat Komisyonu'na yönlendirilmektedir.

Evet. Başvurucunun yaşamı ile maddi veya manevi bütünlüğü bakımından ciddi bir tehlikenin bulunduğu hallerde Anayasa Mahkemesi re'sen veya talep üzerine ihtiyati tedbir kararı verebilir. Tedbir talepleri öncelikle incelenir ve kural olarak sağlık durumu, sınır dışı etme veya iade gibi geri dönülmez sonuçlar doğurabilecek hallerde kabul edilir.

Hayır. AİHM'e başvurabilmek için iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerekir. Türkiye bakımından bu, kural olarak Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapılmış ve sonuç alınmış olmasını ifade eder. Anayasa Mahkemesi'nin başvuruyu reddetmesi veya ihlal kararının yeterli giderim sağlamaması halinde AİHM'e başvurulabilir.

AİHM bakımından dört aylık süre, etkili iç hukuk yolundaki nihai kararın başvurucu veya vekilince öğrenilmesine ilişkin kurallara göre hesaplanır. Yalnızca kararın üstündeki tarih esas alınarak otomatik hesap yapılmamalıdır. Mahkeme İçtüzüğü'nün 47. maddesine uygun, imzalı ve gerekli belgeleri içeren başvuru hazırlanmalıdır. Eksik bir yazışma veya uygun olmayan başvuru sürenin korunmasını sağlamayabilir.

AİHM'in verdiği ihlal kararları Türkiye için bağlayıcıdır ve uygulanması Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından denetlenir. Mahkeme, başvurucu lehine adil tazmin olarak tazminata hükmedebilir. İhlal kararı bir hukuk veya ceza yargılamasıyla ilgiliyse, kararın kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde yeniden yargılama talep edilebilir.