Dış Ticaret Hukuku: 7 Soru ve Cevap

Türkiye, Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması'na (CISG) taraftır. İşyerleri farklı akit devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımlarında, taraflar açıkça hariç tutmadıkça CISG kendiliğinden uygulanır. CISG'nin düzenlemediği konularda veya CISG'nin hariç tutulduğu hallerde tarafların seçtiği hukuk uygulanır. Taraflar hukuk seçmemişse, kural olarak satıcının mutad meskeninin veya işyerinin bulunduğu ülke hukuku uygulanır.

Incoterms, Milletlerarası Ticaret Odası tarafından yayımlanan ve satıcı ile alıcı arasında taşıma, sigorta, gümrük işlemleri ve masrafların kime ait olduğunu, malın hasar riskinin hangi noktada alıcıya geçtiğini belirleyen standart teslim şekilleridir. EXW, FOB, CIF, DAP ve DDP en sık kullanılan teslim şekilleridir. Sözleşmede Incoterms kuralının, yılının (örneğin Incoterms 2020) ve teslim yerinin açıkça yazılması, hasar ve masraf uyuşmazlıklarının önüne geçer.

Teslim şeklini seçerken yalnızca navlun maliyetine değil, malın hangi noktada sizin riskinizden çıktığına ve sigortayı kimin yapacağına bakın.

Taraflar sözleşmede yetkili mahkemeyi veya tahkimi serbestçe belirleyebilir. Yetki veya tahkim şartı bulunmayan sözleşmelerde uyuşmazlık, davalının bulunduğu ülkede veya sözleşmenin ifa yerinde görülür. Türk mahkemesinden alınan bir kararın yurt dışında icrası o ülkenin tanıma kurallarına bağlıdır. Hakem kararları ise New York Sözleşmesi sayesinde çok daha geniş bir coğrafyada tenfiz edilebildiğinden uluslararası satımlarda tahkim şartı sıklıkla tercih edilir.

Akreditifte alıcının bankası, satıcıya akreditif şartlarına uygun belgeleri ibraz etmesi karşılığında ödeme yapmayı taahhüt eder. Banka malları değil belgeleri inceler; bu nedenle konişmento, fatura, menşe şahadetnamesi ve sigorta poliçesi gibi belgelerin akreditif şartlarıyla birebir uyumlu olması gerekir. Belgelerdeki küçük bir uyumsuzluk bile bankanın ödemeyi reddetmesine yol açabilir. Akreditifler genellikle Milletlerarası Ticaret Odası'nın UCP 600 kurallarına tabidir.

Öncelikle alıcıya ihtar gönderilir ve sözleşmedeki uyuşmazlık çözüm hükmü incelenir. Tahkim şartı varsa tahkim yoluna, yoksa yetkili ülke mahkemesine başvurulur. Alıcının Türkiye'de malvarlığı veya alacakları varsa Türkiye'de ihtiyati haciz de değerlendirilebilir. İhracat kredi sigortası bulunan alacaklarda sigortacıya süresinde bildirim yapılması tazmin hakkının korunması bakımından önemlidir.

Hem sivil hem askerî amaçla kullanılabilen çift kullanımlı ürünler, silah ve mühimmat, bazı kimyasallar ve teknolojiler ihracat kontrolüne tabidir ve izin veya lisans alınmadan ihraç edilemez. Bunun yanında Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası yaptırım listelerinde yer alan kişi ve kuruluşlarla ticaret yapılması ciddi hukuki ve ticari riskler doğurur. Müşteri ve son kullanıcı taraması bu nedenle ihracat süreçlerinin standart bir parçası olmalıdır.

Bir ürünün Türkiye'ye ihraç ülkesindeki normal değerinin altında bir fiyatla ithal edilmesi ve bunun yerli üretim dalında zarara yol açması halinde yerli üreticiler, Ticaret Bakanlığı'na damping soruşturması açılması için başvurabilir. Soruşturma sonucunda ithalata dampinge karşı vergi uygulanabilir. Başvuruda yerli üretimin önemli bir kısmını temsil eden üreticilerin desteği ve zararın belgelerle ortaya konması gerekir.