Sağlık Hukuku: 15 Soru ve Cevap

Tıbbi uygulama hatası, sağlık çalışanının tıp biliminin kabul ettiği standartlara ve özen yükümlülüğüne aykırı davranması sonucunda hastanın zarar görmesidir. Teşhiste gecikme, yanlış tedavi, ameliyatta hatalı müdahale, enfeksiyon kontrolünün sağlanmaması ve hastanın yeterince takip edilmemesi başlıca örneklerdir. Her olumsuz sonuç tıbbi hata değildir. Tüm özen gösterilmesine rağmen önlenemeyen ve tıbben öngörülen komplikasyonlar kural olarak sorumluluk doğurmaz. Ancak komplikasyonun zamanında fark edilmemesi veya gerektiği gibi yönetilmemesi ayrı bir hata oluşturabilir.

Sonucun hata mı komplikasyon mu olduğu dosyanın kaderini belirler; dava açmadan önce tıbbi kayıtların uzman bir hekim gözüyle incelenmesi gereksiz maliyet ve zaman kaybını önler.

Hasta, tedavi giderleri, iş göremezlik nedeniyle uğradığı kazanç kaybı, bakım giderleri ve ek tedavi masrafları gibi maddi zararlarının yanı sıra yaşadığı acı ve elem için manevi tazminat talep edebilir. Hastanın vefatı halinde yakınları; cenaze giderleri, destekten yoksun kalma tazminatı ve manevi tazminat isteyebilir. Tazminat miktarı bilirkişi ve aktüerya hesabıyla belirlenir.

Malpraktis davalarında ispatın temelini tıbbi kayıtlar ve bilirkişi raporları oluşturur. Mahkeme, olayı kural olarak Adli Tıp Kurumu veya üniversite hastanelerinden oluşturulan uzman bilirkişi kurulları aracılığıyla inceletir. Hasta, kendisine ait tüm sağlık kayıtlarını sağlık kuruluşundan ve e-Nabız sisteminden talep etme hakkına sahiptir. Raporun eksik veya çelişkili olması halinde itiraz edilerek ek rapor veya yeni bir heyetten görüş alınması istenebilir.

Kayıtların sonradan değiştirilmesi riskine karşı epikriz, ameliyat notu ve onam formlarının onaylı örneklerini olaydan sonra vakit kaybetmeden alın.

Devlet hastaneleri, eğitim ve araştırma hastaneleri gibi kamu sağlık kuruluşlarında yaşanan hatalarda dava doğrudan hekime değil, ilgili idareye karşı açılır. Bu davalar idare mahkemesinde tam yargı davası olarak görülür. Dava açmadan önce zararın öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her halde olaydan itibaren beş yıl içinde idareye başvurulması gerekir. İdarenin talebi reddetmesi veya 30 gün içinde yanıt vermemesi halinde 60 günlük dava açma süresi başlar.

İdari başvuru ve dava süreleri hak düşürücü niteliktedir; süreler kaçırılırsa tazminat hakkı tamamen kaybedilebilir.

Özel hastane ve hekim bakımından sorumluluk, sözleşme ilişkisi, müdahaleyi yapan kişi ve kurumun organizasyon yükümlülüğü incelenerek belirlenir. Hasta ile özel sağlık kuruluşu arasındaki tüketici ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar kural olarak tüketici mahkemesinde görülür; dava şartı arabuluculuk da değerlendirilmelidir. Hekimin mesleki sorumluluk poliçesi ile hastanenin varsa ayrı poliçesi birbirine karıştırılmamalıdır. Sigortacıya yöneltilecek talebin kapsamı ve görevli yargı ayrıca incelenir.

Tıbbi müdahaleden doğan taleplerde tek bir zamanaşımı süresi yoktur. Vekâlet, eser veya hastaneye kabul sözleşmesi ile haksız fiil hükümlerine dayanan talepler farklı sürelere tabi olabilir; sözleşmeye dayanan her talebin beş yılda sona erdiği söylenemez. Haksız fiilde öğrenmeden itibaren iki yıl ve fiilden itibaren on yıl kuralı ile daha uzun ceza zamanaşımı ihtimali değerlendirilir. Kamu hastanesindeki idari başvuru ve dava süreleri de ayrıca hesaplanmalıdır.

Tıbbi hata nedeniyle yaralanma veya ölüm iddiasında Cumhuriyet başsavcılığına başvurulabilir. Taksir, nedensellik ve tıbbi standartlara uygunluk uzman incelemesiyle değerlendirilir. Sağlık meslek mensuplarının tıbbi işlem ve uygulamalarına ilişkin soruşturmalarda, görev yapılan kurum ve kanuni istisnalara göre özel izin usulleri ve Mesleki Sorumluluk Kurulunun yetkisi gündeme gelebilir. Soruşturma izni ile hekimin kusurlu olduğuna karar verilmesi farklı aşamalardır.

Hekim, tıbbi müdahaleden önce hastayı hastalığı, önerilen tedavi, alternatif yöntemler, olası riskler ve komplikasyonlar hakkında anlaşılır biçimde bilgilendirmek ve hastanın onayını almakla yükümlüdür. Acil durumlar dışında onam alınmadan yapılan müdahale hukuka aykırıdır. Yeterli aydınlatma yapılmadan alınan onam geçerli değildir. Bu durumda müdahale tıbben doğru yapılmış olsa bile ortaya çıkan zarardan sağlık kuruluşu ve hekim sorumlu tutulabilir. Matbu ve genel ifadelerden oluşan onam formları çoğu zaman yeterli kabul edilmemektedir.

Hasta, kendisine ait sağlık kayıtlarını doğrudan veya vekili aracılığıyla inceleme ve örneğini alma hakkına sahiptir. Talep, tedavinin yapıldığı sağlık kuruluşuna yazılı olarak yapılır; birçok kayıt ayrıca e-Nabız sistemi üzerinden görüntülenebilir. Sağlık verileri özel nitelikli kişisel veri olduğundan bu kayıtların üçüncü kişilerle paylaşılması sıkı şartlara bağlıdır. Hukuka aykırı paylaşım ayrıca kişisel verilerin korunması mevzuatı kapsamında yaptırım doğurur.

Sağlık kuruluşundaki hasta hakları birimine yazılı başvuruda bulunulabilir; başvurular hasta hakları kurulunda değerlendirilir. Bunun yanında Sağlık Bakanlığı iletişim merkezi (SABİM) ve CİMER üzerinden de şikâyet yapılabilir. Bu başvurular idari nitelikte olup tazminat talebinin yerine geçmez; tazminat için ayrıca yargı yoluna başvurulması gerekir. Ancak başvuru sonucunda düzenlenen tutanak ve inceleme kayıtları sonraki süreçte delil olarak kullanılabilir.

Tedavi amacı taşıyan müdahalelerde hekim kural olarak sonucu değil, özenli davranmayı taahhüt eder. Ancak tedavi zorunluluğu bulunmayan estetik amaçlı işlemlerde Yargıtay, sözleşmeyi belirli bir sonucun elde edilmesini öngören eser sözleşmesi hükümlerine göre değerlendirmektedir. Bu nedenle taahhüt edilen sonucun elde edilememesi halinde bedel iadesi, düzeltici işlem giderleri ve manevi tazminat talep edilebilir. Hastanın önceden ayrıntılı biçimde aydınlatılıp aydınlatılmadığı da sorumluluğun belirlenmesinde önemli rol oynar.

İşlem öncesi verilen fotoğraf, mesaj, broşür ve tanıtım içeriklerini saklayın; vaat edilen sonucun ispatında bu belgeler belirleyici olabilir.

Diş tedavileri de özen yükümlülüğü kapsamındadır; implant, protez ve estetik diş uygulamalarında belirli bir sonucun taahhüt edildiği hallerde sorumluluk daha ağır değerlendirilir. Hatalı uygulama halinde ödenen bedelin iadesi, başka bir hekimde yapılan düzeltici tedavinin gideri ve manevi tazminat istenebilir. Tedavinin başka bir hekimde düzeltilmesinden önce mevcut durumun fotoğraf, röntgen ve rapor ile belgelenmesi gerekir; aksi halde hatanın sonradan ispatı güçleşir.

Tıbbi kötü uygulamaya ilişkin zorunlu mali sorumluluk sigortası, kanun kapsamındaki hekim ve diş hekimlerinin faaliyetlerinden doğan talepleri poliçe ve genel şartlar çerçevesinde karşılar; kamu görevlisi hekimler bakımından da özel düzenlemeler vardır. Hekimin uzmanlığı, risk grubu, poliçe dönemi, ihbar koşulları ve teminat limiti birlikte kontrol edilmelidir. Her zarar kaleminin koşulsuz karşılandığı veya bütün sağlık kuruluşlarının aynı poliçeye sahip olduğu varsayılamaz.

İdare, tıbbi hata nedeniyle ödediği tazminatı belirli şartlar altında sağlık çalışanına rücu edebilir. 2022 yılında yapılan düzenlemeyle rücu edilip edilmeyeceği ve rücu miktarı, Sağlık Bakanlığı bünyesinde kurulan Mesleki Sorumluluk Kurulu tarafından belirlenir. Kurul kararlarına karşı yargı yolu açıktır. Bu süreçte sağlık çalışanının asıl tazminat davasına fer'i müdahil olarak katılması, ileride yapılabilecek rücu taleplerine karşı savunmasını güçlendirir.

Sağlık çalışanlarına görevleri sırasında veya görevleri nedeniyle işlenen kasten yaralama, tehdit ve hakaret suçları nitelikli hal olarak daha ağır cezayı gerektirir. Bu suçlar uzlaşma kapsamında değildir ve sağlık çalışanı, çalıştığı kurumun hukuk biriminden destek talep edebilir. Olayın derhal kayıt altına alınması, kamera kayıtlarının korunması ve beyaz kod bildiriminin yapılması, sonraki ceza ve tazminat süreçleri bakımından önem taşır.