Evliliğin ve Evlilik Tarihinin Tespiti

Evliliğin tespiti davası, belirli kişiler arasında evlilik ilişkisinin bulunup bulunmadığının mahkeme kararıyla belirlenmesini amaçlayan davadır. Özellikle evliliğe ilişkin resmi kayıtların eksik, kayıp veya hatalı olduğu durumlarda gündeme gelebilir.

Ancak davanın hukuki niteliği ve izlenecek yol, evliliğin resmi olarak gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğine, mevcut belgelere ve talep edilen hukuki sonuca göre değişir. Türkiye'de hukuken geçerli bir evlilik için resmi evlendirme işlemi temel öneme sahiptir.

Bu dava veya ilgili hukuki başvuru yolları şu durumlarda gündeme gelebilir:

Resmi evlilik yapıldığı hâlde nüfus kayıtlarında evlilik bilgisinin bulunmaması.

Eski tarihli evlilik belgelerinin kaybolması veya kayıtlara aktarılamaması.

Yurt dışında gerçekleştirilen evliliğin Türkiye'deki nüfus kayıtlarına işlenmemesi.

Evlilik kaydına ilişkin idari uyuşmazlık bulunması.

Evliliğin varlığının miras, sosyal güvenlik veya başka bir hukuki işlem bakımından tartışmalı olması.

Her durumda doğrudan tespit davası açılması gerekmeyebilir. Öncelikle nüfus müdürlüğüne başvuru, kayıt düzeltme veya ilgili özel usulün uygulanması gerekip gerekmediği değerlendirilmelidir.

Evlilik tarihinin tespiti davası, evliliğin hangi tarihte gerçekleştiğinin belirlenmesini amaçlar. Evlilik tarihinin nüfus kaydında yanlış yazılması, eski kayıtlarla yeni kayıtların uyuşmaması veya resmi belgeler arasında çelişki bulunması hâlinde bu konu gündeme gelebilir.

Evlilik tarihi; mal rejiminin başlangıcının belirlenmesi, miras, sosyal güvenlik ve aile hukukundan kaynaklanan bazı hakların değerlendirilmesi bakımından önemli olabilir. Bununla birlikte mahkemenin hangi usulle inceleme yapacağı, uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir.

Öncelikle evlilik belgesi, aile kütüğü kayıtları, evlendirme memurluğu kayıtları ve varsa arşiv belgeleri incelenmelidir. Yanlışlığın niteliğine göre nüfus müdürlüğüne başvuru yapılması veya mahkemede dava açılması gerekebilir.

Düzeltme işleminin idari yoldan yapılıp yapılamayacağı, hatanın maddi bir kayıt yanlışlığı mı yoksa hukuki uyuşmazlık mı olduğuna bağlıdır. Nüfus kayıtlarının düzeltilmesi gereken durumlarda 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ve ilgili mevzuat dikkate alınır.

Evlenmenin yokluğunun tespiti, hukuken bir evlilik işleminin hiç meydana gelmediğinin ileri sürüldüğü durumlarda gündeme gelen hukuki bir taleptir. Burada amaç, geçerli biçimde kurulmuş bir evliliğin sona erdirilmesi değil, evlilik işleminin hukuken baştan itibaren oluşup oluşmadığının belirlenmesidir.

Yokluk ile geçersizlik aynı şey değildir. Evliliğin yokluğu, kurucu unsurların bulunmaması iddiasıyla ilgilidir. Evliliğin butlanı ise kanunda düzenlenen geçersizlik nedenlerine dayanır. Bu nedenle somut olayda doğru hukuki nitelendirmenin yapılması önemlidir.

Evlenmenin yokluğu iddiası, evliliğin kurucu unsurlarının bulunmadığı ileri sürülen istisnai durumlarda gündeme gelebilir. Örneğin hukuken evlendirme yetkisi bulunmayan bir kişi önünde gerçekleştirilen işlem veya evlenme iradelerinin hukuken oluşmadığı iddiası somut olayın özelliklerine göre incelenebilir.

Bununla birlikte her şekil eksikliği veya evlilik işlemiyle ilgili her usulsüzlük evliliğin yokluğu sonucunu doğurmaz. Olayın, Türk Medeni Kanunu'nun evlenmenin koşulları ve geçersizliği hakkındaki hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

Evlenmenin yokluğunun tespiti, evlilik işleminin hukuken hiç oluşmadığı iddiasına dayanır. Evliliğin iptali veya butlanı ise hukuken kurulmuş bir evliliğin kanunda öngörülen geçersizlik nedenleri sebebiyle geçersizliğinin ileri sürülmesiyle ilgilidir.

Türk Medeni Kanunu, mutlak ve nispi butlan nedenlerini ayrı ayrı düzenler. Hangi hukuki yolun uygulanacağı; evlenme işleminin nasıl gerçekleştirildiğine, iddia edilen eksikliğe ve ilgili kanun hükümlerine göre belirlenir.

Görevli mahkeme, talebin hukuki niteliğine göre belirlenir. Evlilik ilişkisinin varlığı veya geçersizliğiyle ilgili uyuşmazlıklar aile mahkemesinin görev alanına girebilir. Nüfus kaydının düzeltilmesine ilişkin davalarda ise 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu ve ilgili görev kuralları ayrıca değerlendirilmelidir.

Bu nedenle yalnızca dava başlığına bakılarak görevli mahkeme belirlenmemelidir. Talebin evlilik ilişkisinin tespitine mi, evlenmenin geçersizliğine mi yoksa nüfus kaydının düzeltilmesine mi yönelik olduğu açıkça ortaya konulmalıdır.

Somut olaya göre aşağıdaki deliller kullanılabilir:

Evlenme belgesi veya aile cüzdanı.

Evlendirme memurluğuna ait kayıtlar.

Nüfus kayıt örnekleri ve aile kütüğü kayıtları.

Arşiv belgeleri.

Yurt dışında düzenlenen evlilik belgeleri ve gerekli tercümeleri.

Resmi yazışmalar ve ilgili kurum kayıtları.

Olayın özelliklerine göre tanık beyanları ve diğer hukuka uygun deliller.

Mahkeme, delilleri bir bütün olarak değerlendirir. Özellikle eski tarihli evliliklerde arşiv kayıtları ve resmi belgeler önem taşıyabilir.

Zamanaşımı veya hak düşürücü süre, talebin hukuki niteliğine göre değerlendirilir. Nüfus kaydının düzeltilmesine ilişkin davalar, evliliğin butlanı ve evlenmenin yokluğunun tespiti aynı hukuki rejime tabi değildir.

Özellikle evliliğin butlanı davalarında Türk Medeni Kanunu'nda özel hükümler ve bazı durumlarda hak düşürücü süreler bulunabilir. Bu nedenle dava açılmadan önce iddianın doğru hukuki temele oturtulması ve ilgili sürelerin incelenmesi gerekir.