Kooperatifler Hukuku

Kooperatif; ortaklarının belirli ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ilişkin ihtiyaçlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet yoluyla sağlamak amacıyla kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli bir ortaklıktır. Kooperatifin amacı yalnızca kâr elde etmek değil, ortaklarının ihtiyaçlarını karşılamaktır.

Kooperatifler esas olarak 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na tabidir. Kooperatifin türüne, faaliyet konusuna ve işlemine göre Türk Ticaret Kanunu, ilgili özel kanunlar ve ikincil mevzuat da uygulama alanı bulabilir.

1163 sayılı Kanun kapsamındaki genel kooperatifler en az 7 ortak tarafından kurulabilir. Ancak özel mevzuata tabi kooperatif türlerinde farklı düzenlemeler bulunabileceğinden kuruluş öncesinde ilgili mevzuat incelenmelidir.

Genel olarak kooperatif ana sözleşmesi, kurucu ortaklara ilişkin bilgiler ve imza belgeleri ile ilgili kuruluş başvurusunda istenen evraklar hazırlanır. Başvuru belgeleri kooperatifin türüne ve faaliyet alanına göre değişebilir. Kuruluş işlemlerinde ilgili ticaret sicili ve gerekli durumlarda yetkili idari kurumların güncel belge listeleri kontrol edilmelidir.

Kooperatif kuruluşunda öncelikle amaç ve faaliyet konusu belirlenir, ana sözleşme hazırlanır ve kurucu ortaklar tarafından kuruluş işlemleri gerçekleştirilir. Gerekli izin veya onaylar alınarak tescil işlemleri tamamlanır. Kooperatif, tüzel kişiliğini kural olarak ticaret siciline tescille kazanır.

Ana sözleşme, kooperatifin temel işleyiş kurallarını belirleyen kurucu belgedir. Kooperatifin unvanı, amacı, merkezi, ortaklık şartları, sermaye ve paylarla ilgili hükümler, organları, temsil ve yönetim esasları gibi konuları düzenler. Ana sözleşme emredici kanun hükümlerine aykırı olamaz.

Kooperatifin ticaret unvanı, faaliyet konusunu ve kooperatif niteliğini mevzuata uygun biçimde yansıtmalıdır. Unvanın başka bir işletmeyle karışıklık yaratmaması ve ticaret sicili kurallarına uygun olması gerekir.

Kooperatifin sermayesi, ana sözleşmede gösterilen ortaklık payları üzerinden belirlenir. Ortakların taahhütleri, payların değeri ve ödeme koşulları mevzuat ile ana sözleşmeye uygun olmalıdır. Kooperatiflerde sermaye yapısı, anonim ve limited şirketlerdeki sabit sermaye sisteminden farklı özellikler taşır.

Kooperatif, ticaret siciline tescil edilmesiyle tüzel kişilik kazanır. Tescilden önce kooperatif adına yapılan işlemlerde, işlemi gerçekleştiren kişilerin sorumluluğu ayrıca değerlendirilmelidir.

Kooperatiflerde temel amaç, ortakların ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarının karşılanmasıdır. Sermaye şirketlerinde ise sermaye ve kâr amacı daha belirgin olabilir. Bununla birlikte kooperatifler de ekonomik faaliyet yürütebilir ve gelir elde edebilir; elde edilen gelirlerin kullanımı kooperatifin amacına, kanuna ve ana sözleşmeye uygun olmalıdır.

Kooperatifin türüne ve ana sözleşmesindeki ortaklık şartlarına bağlı olarak gerçek kişiler ve tüzel kişiler kooperatife ortak olabilir. Gerçek kişilerin kural olarak medeni hakları kullanma yeterliliğine sahip olması gerekir. Bazı kooperatif türlerinde özel ortaklık koşulları aranabilir.

LEXPERA

Ortak olmak isteyen kişi, ana sözleşmedeki şartları kabul ettiğini belirten yazılı başvuruyla kooperatif yönetim kuruluna müracaat eder. Yönetim kurulu başvuruyu kanunda öngörülen süre ve usule uygun şekilde değerlendirir. Genel kural olarak başvuru bir ay içinde sonuçlandırılmalıdır.

LEXPERA

Başvuru, kooperatifin ana sözleşmesindeki ortaklık koşulları ve ilgili mevzuat çerçevesinde değerlendirilir. Yönetim kurulunun kararı hukuka ve ana sözleşmeye uygun olmalıdır. Başvurunun hukuka aykırı şekilde reddedildiğini düşünen kişi, somut olayın özelliklerine göre hukuki yollara başvurabilir.

Kooperatif ortakları, kanun ve ana sözleşme çerçevesinde genel kurula katılma, oy kullanma, bilgi edinme, kooperatif faaliyetlerini denetleme mekanizmalarından yararlanma ve koşulları varsa gelir-gider farkından pay alma gibi haklara sahip olabilir. Hakların kapsamı kooperatifin türüne ve ilgili mevzuata göre değerlendirilir.

1163 sayılı Kanun’da temel kural, her ortağın genel kurulda bir oy hakkına sahip olmasıdır. Ancak kanunda öngörülen istisnalar ve bazı kooperatif türlerine ilişkin özel düzenlemeler dikkate alınmalıdır. Oy hakkının kullanımı ana sözleşme ve kanun hükümlerine uygun olmalıdır.

Kanun ve ana sözleşmede belirtilen koşullara uyulması kaydıyla ortak, genel kurulda temsilci aracılığıyla oy kullanabilir. Temsilin kapsamı, vekâlet belgesinin şekli ve bir kişinin kaç ortağı temsil edebileceği gibi konular ilgili mevzuat ve ana sözleşmeye göre incelenmelidir.

Ortakların bilgi edinme hakları bulunmakla birlikte bu hak, kooperatifin bütün ticari kayıtlarına sınırsız erişim anlamına gelmez. Kanun, ana sözleşme ve ilgili düzenlemelerde belirlenen bilgi alma ve inceleme yolları kullanılmalıdır. Bilgi talebinin haksız biçimde engellenmesi durumunda hukuki değerlendirme yapılabilir.

Bir ortağın borcu nedeniyle diğer ortakların otomatik olarak kişisel sorumlu olduğu söylenemez. Ortakların sorumluluğu; kooperatifin hukuki yapısına, ana sözleşmedeki hükümlere, kanuni düzenlemelere ve borcun niteliğine göre belirlenir. Kişisel sorumluluk veya ek ödeme yükümlülüğü öngörülmüşse bunların geçerliliği ve kapsamı ayrıca incelenmelidir.

Bazı kooperatiflerde ana sözleşmede düzenlenmiş olması ve kanuni koşulların bulunması halinde ortaklardan ek ödeme istenebilir. Ancak yönetim kurulu, yalnızca kendi kararıyla ve hukuki dayanak olmadan sınırsız ödeme yükümlülüğü getiremez. Ek ödeme talebinin dayanağı ve hesaplaması incelenmelidir.

Ortaklar, kanun ve ana sözleşme uyarınca üstlendikleri aidat, işletme gideri ve diğer geçerli ödeme yükümlülüklerini yerine getirmek zorunda olabilir. Talep edilen tutarın hangi karara dayandığı, nasıl hesaplandığı ve ortak açısından bağlayıcı olup olmadığı somut olayda değerlendirilmelidir.

Kooperatifin yönetim ve temsili, kanun ve ana sözleşme çerçevesinde yönetim kurulu tarafından yürütülür. Yönetim kurulu, kooperatifin faaliyetlerini, mali işlerini ve ortaklarla ilişkilerini mevzuata uygun biçimde yönetmekle yükümlüdür.

1163 sayılı Kanun kapsamındaki genel kural uyarınca yönetim kurulu en az üç üyeden oluşur. Üyelerin seçimi, görev süresi ve diğer şartlar kanun ve ana sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Özel kooperatif türlerinde ayrıca uygulanması gereken düzenlemeler bulunabilir.

Yönetim kurulu üyeleri, kural olarak genel kurul tarafından seçilir. Seçim işleminin usulüne uygun yapılması, adayların kanuni şartları taşıması ve kararın genel kurul tutanağına doğru biçimde geçirilmesi gerekir.

Yönetim kurulu üyeleri, kanundan ve ana sözleşmeden doğan görevlerini yerine getirirken hukuka aykırı işlem veya ihmalleri nedeniyle sorumlulukla karşılaşabilir. Sorumluluk değerlendirmesinde kusur, zarar, hukuka aykırılık ve uygun illiyet bağı gibi unsurların yanı sıra ilgili özel hükümler de dikkate alınır.

Yönetim kurulu üyelerinin seçimi ve görevden alınması bakımından genel kurulun yetkileri ile kanun ve ana sözleşmedeki hükümler önem taşır. Görevden alma kararının usulüne uygun alınması ve gerekiyorsa ticaret sicilinde tescil ve ilan işlemlerinin yapılması gerekir.

Genel kurul, kooperatifin ortaklarından oluşan ve kanun ile ana sözleşmede belirlenen temel kararları alan organdır. Yönetim kurulunun seçilmesi, ibra, finansal konular, ana sözleşme değişiklikleri ve kooperatifin geleceğini etkileyen önemli kararlar genel kurulun görev alanına girebilir.

Kooperatiflerde olağan genel kurul toplantılarının zamanı ve yapılma usulü ilgili kanun, yönetmelik ve ana sözleşmeye göre belirlenir. Toplantı çağrısının, gündemin, toplantı yeter sayısının ve karar yeter sayısının doğru uygulanması gerekir.

Genel kurul çağrısı, kanun ve ana sözleşmede öngörülen usule göre yapılmalıdır. Çağrı süresi, duyuru yöntemi, gündem ve ortaklara bildirim şartları toplantının geçerliliği açısından önemlidir. Özel mevzuat kapsamındaki kooperatiflerde farklı usuller bulunabilir.

Kanuna, ana sözleşmeye veya dürüstlük kurallarına aykırı genel kurul kararlarına karşı, şartları varsa iptal davası açılabilir. Davayı kimin açabileceği, dava açma süresi ve başvuru koşulları kararın niteliğine ve ilgili mevzuata göre belirlenir. Bu nedenle kararın öğrenilmesiyle birlikte sürelere dikkat edilmelidir.

1163 sayılı Kanun kapsamındaki genel kurul kararlarının iptali için öngörülen süre, kural olarak karar tarihinden itibaren bir aydır. Ancak davayı açabilecek kişinin sıfatı, toplantıya katılıp katılmadığı, muhalefet şerhi ve diğer kanuni şartlar ayrıca incelenmelidir. Somut olayda uygulanacak süre ve usul gecikmeden kontrol edilmelidir.

Kural olarak kooperatif ortağı, kanun ve ana sözleşmede belirtilen şartlara uyarak ortaklıktan çıkabilir. Çıkış hakkını ortadan kaldıran veya aşırı biçimde sınırlandıran hükümler hukuki denetime tabi olabilir. Ayrılmanın zamanı ve mali sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.

Ortaklıktan ayrılmak isteyen kişi, ana sözleşmede öngörülen yönteme uygun şekilde kooperatife yazılı bildirimde bulunmalıdır. Bildirimin teslim edildiğini kanıtlayacak bir yöntem kullanılması, olası uyuşmazlıklarda önem taşır.

Ortaklıktan çıkarılma, kanunda ve ana sözleşmede belirtilen nedenlere ve usule dayanmalıdır. Çıkarma kararı gerekçeli olmalı ve ilgili ortağa kanuni bildirim ve itiraz haklarını kullanma imkânı tanınmalıdır. Keyfî veya usulsüz çıkarma kararlarına karşı hukuki yollara başvurulabilir.

Evet. Ortak, çıkarma kararına karşı 1163 sayılı Kanun’da ve ana sözleşmede öngörülen itiraz ve dava yollarını kullanabilir. İtirazın hangi organa yapılacağı, süresi ve mahkemeye başvuru koşulları somut olayın özelliklerine göre incelenmelidir.

Kooperatiften ayrılan ortağın sermaye payının iadesi, kanundaki hükümler, ana sözleşme ve kooperatifin mali durumu çerçevesinde değerlendirilir. Ödenen her tutarın otomatik olarak ve hemen iade edileceği söylenemez. Sermaye payı, aidat, ek ödeme ve diğer tahsilatların hukuki niteliği ayrı ayrı belirlenmelidir.

Kooperatif ortaklık payının devri, 1163 sayılı Kanun ve ana sözleşmedeki koşullara tabidir. Devralan kişinin ortaklık şartlarını taşıması gerekir. Devir işleminin kooperatif kayıtlarına işlenmesi ve gerekli belgelerin tamamlanması önemlidir.

Ortağın vefatı halinde ortaklığın ve sermaye payının akıbeti, kanun ve ana sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Mirasçının ortaklığa kabulü, ortaklığın devamı ve payın tasfiyesi bakımından ilgili özel düzenlemeler incelenmelidir. Mirasçılık sıfatı ile kooperatif ortaklığının otomatik olarak aynı şey olmadığı unutulmamalıdır.

Ortak, geçerli ve muaccel ödeme yükümlülüklerini yerine getirmezse kooperatif alacağın tahsili için yasal yollara başvurabilir. Şartları oluşmuşsa icra takibi yapılması veya dava açılması gündeme gelebilir. Ortaklıktan çıkarma ise ayrıca kanuni ve sözleşmesel şartlara bağlıdır.

Kooperatifin ortağa olan borcu ödenmiyorsa öncelikle borcun dayanağı, vadesi ve tutarı belirlenmelidir. Uygun durumlarda yazılı ihtar gönderilebilir; ardından alacağın niteliğine göre icra takibi veya dava yoluna gidilebilir. Alacağın ortaklık payı iadesinden kaynaklanması halinde kooperatif mevzuatındaki özel hükümler dikkate alınmalıdır.

Öncelikle iade talebinin hangi hukuki temele dayandığı, ortaklıktan ayrılmanın geçerliliği ve iade koşullarının gerçekleşip gerçekleşmediği incelenmelidir. Kooperatifin ödeme yapmaması halinde ihtar, alacak davası veya uygun şartlarda icra takibi gündeme gelebilir. Zamanaşımı ve diğer süreler ayrıca değerlendirilmelidir.

Yapı kooperatifi, ortaklarının konut veya iş yeri ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla kurulan kooperatif türüdür. Arsa edinimi, proje geliştirilmesi, inşaatın yürütülmesi ve bağımsız bölümlerin ortaklara tahsisi gibi faaliyetlerde bulunabilir. Süreç, ana sözleşme ve ilgili imar, yapı ve kooperatif mevzuatına uygun yürütülmelidir.

Kooperatife ortak olmak, tek başına belirli bir konutun mülkiyetinin kazanıldığı anlamına gelmez. Konutun tahsisi, inşaatın tamamlanması, tapu işlemleri ve ana sözleşmedeki hükümler birlikte değerlendirilir. Tapu devri gerçekleşmeden önce ortağın sahip olduğu hakların niteliği somut olayda belirlenmelidir.

Kooperatif kaynaklarının hukuka veya kooperatif kararlarına aykırı kullanılması halinde sorumluluk doğabilir. Olayın niteliğine göre tazminat, alacağın tahsili, genel kurulda hesap verilmesi ve koşulları varsa ceza soruşturması gündeme gelebilir. Belgelerin, banka kayıtlarının, karar defterlerinin ve mali raporların korunması önemlidir.

Kooperatiflerde denetim; kanun, ana sözleşme ve ilgili düzenlemeler uyarınca iç denetim, dış denetim ve yetkili kamu kurumlarının denetimi gibi yollarla gerçekleştirilebilir. Hangi kooperatifin hangi denetim yükümlülüğüne tabi olduğu, kooperatifin türüne ve güncel mevzuata göre belirlenmelidir.

Usulsüzlüğün niteliğine göre kooperatif yönetimine yazılı başvuru yapılabilir, genel kurul mekanizmaları kullanılabilir veya ilgili ticaret il müdürlüğüne başvurulabilir. Suç şüphesi varsa yetkili Cumhuriyet başsavcılığına bildirimde bulunulması da gündeme gelebilir. Başvuru yolu seçilirken iddianın niteliği ve mevcut belgeler dikkate alınmalıdır.

Kooperatifin borçlarından öncelikle kooperatifin tüzel kişiliği sorumludur. Ancak ortakların sorumluluğu, ana sözleşmedeki hükümlere ve kanuna göre değişebilir. Yönetim kurulu üyeleri bakımından da hukuka aykırı işlem, kusur ve zarara bağlı özel sorumluluk halleri bulunabilir. Bu nedenle her kooperatifte ortakların sorumluluğunun aynı olduğu söylenemez.

Kooperatifin gelir-gider farkının kullanımı, 1163 sayılı Kanun, ana sözleşme ve genel kurul kararlarına bağlıdır. Yasal yedek akçeler ve diğer zorunlu ayrımlar dikkate alınmadan dağıtım yapılması hukuki sorunlara yol açabilir. Dağıtımın mümkün olup olmadığı, kooperatifin türüne ve mali tablolarına göre değerlendirilmelidir.

Kooperatif; kanunda veya ana sözleşmede öngörülen nedenlerle, genel kurul kararıyla ya da mahkeme kararı gibi hukuki sebeplerle sona erebilir. Sona erme nedeni, tasfiye süreci ve tescil işlemleri kooperatifin türüne ve somut olaya göre belirlenir.

Tasfiye, kooperatifin faaliyetlerinin sona erdirilmesi, alacaklarının tahsil edilmesi, borçlarının ödenmesi ve kalan varlığının mevzuata uygun biçimde sonuçlandırılması sürecidir. Tasfiye işlemleri yetkili tasfiye görevlileri tarafından yürütülür. Alacaklıların korunması, kayıtların tutulması ve ticaret sicilindeki işlemlerin tamamlanması gerekir.

Kooperatif uyuşmazlığında görevli ve yetkili mahkeme, talebin niteliğine, tarafların sıfatına ve uyuşmazlığın dayandığı hukuki ilişkiye göre belirlenir. Genel kurul kararlarının iptali, ortaklık ilişkisinden doğan alacaklar, yönetici sorumluluğu ve tapu uyuşmazlıkları farklı hukuki değerlendirmeler gerektirebilir. Dava açılmadan önce görev, yetki, dava şartları, zamanaşımı ve hak düşürücü süreler kontrol edilmelidir.