Deniz Ticareti Hukuku: 7 Soru ve Cevap

Konişmento, taşıyanın eşyayı teslim aldığını veya gemiye yüklediğini gösteren ve taşıma ilişkisi ile teslim hakkı bakımından önem taşıyan belgedir. Teslimi istemek için yalnızca belgeyi fiilen elinde tutmak yeterli olmayabilir; belgenin türüne göre hak sahipliği ve ciro zinciri kontrol edilmelidir. Yükün miktarı ve dış görünüşüne ilişkin kayıtlar, taşıyanın çekinceleri ve teslim tutanakları hasarın ispatında birlikte değerlendirilir.

Taşıyan, eşyanın teslim alınmasından teslim edilmesine kadar geçen sürede meydana gelen ziya, hasar ve gecikmeden doğan zararlardan sorumludur. Taşıyan, zararın kendisinin veya adamlarının kusuru olmaksızın meydana geldiğini ispat ederse sorumluluktan kurtulur. Taşıyanın sorumluluğu, koli veya birim başına 666,67 Özel Çekme Hakkı (SDR) ya da brüt ağırlığın kilogramı başına 2 SDR ile sınırlıdır; hangisi yüksekse o uygulanır. Eşyanın değeri konişmentoya yazılmışsa bu sınır uygulanmaz.

Görünür hasar en geç teslim sırasında, dışarıdan belli olmayan hasar ise kural olarak teslimden itibaren üç gün içinde yazılı bildirilmelidir. Bildirim yapılmaması, uygun teslim karinesine ve ispat sorununa yol açabilir. TTK m.1188 kapsamındaki zıya, hasar ve geç teslim taleplerinde kural olarak bir yıllık hak düşürücü süre vardır; bu süre zamanaşımı değildir. Bildirim yapılması ile dava veya tahkim süresinin korunması aynı işlem sayılmaz. Uygulanacak taşıma rejimi ve süre başlangıcı ayrıca incelenmelidir.

Sürastarya, yükleme veya boşaltma için sözleşmede öngörülen süre (staliya) aşıldığında, geminin limanda fazladan beklediği her gün için taşıtanın ödediği ücrettir. Ücretin miktarı ve hesaplama esasları kural olarak çarter sözleşmesinde belirlenir. Hava koşulları, liman kapanışları ve tatil günleri gibi hallerin süreye dahil edilip edilmeyeceği sözleşme hükümlerine göre belirlenir. Bu nedenle staliya ve sürastarya hükümlerinin dikkatle müzakere edilmesi önemlidir.

Müşterek avarya; gemiyi, yükü ve navlunu ortak bir tehlikeden kurtarmak amacıyla bilerek ve makul şekilde yapılan olağanüstü fedakârlık ve masraflardır. Yangını söndürmek için yükün bir kısmının feda edilmesi veya kurtarma hizmeti alınması buna örnektir. Bu zararlar, kurtarılan gemi ve yük değerleri oranında bütün ilgililer arasında paylaştırılır. Yük sahipleri yükü teslim almadan önce genellikle avarya teminatı vermek zorunda kalır; yük sigortası bu teminatı karşılar.

Gemi ihtiyati haczi, kanunda sayılan deniz alacakları ve ilgili gemi-borçlu bağlantısı gibi özel koşullarla mümkündür. Geminin bulunduğu yer, bayrağı, yetkili mahkeme, teminat ve haczin icra usulü birlikte incelenir; her alacak için her geminin durdurulabileceği söylenemez. Talep kabul edilirse geminin hareketi kanuni usulle engellenebilir; uygun teminat gösterilmesi haczin kaldırılmasını sağlayabilir.

Deniz ticaretinden doğan davalar, bulunduğu yerlerde denizcilik ihtisas mahkemesi olarak görevlendirilen asliye ticaret mahkemelerinde görülür. Bu mahkemeler, konişmento, navlun, sürastarya, çatma, kurtarma ve deniz sigortası uyuşmazlıklarına bakar. Çarter sözleşmelerinde yaygın olarak Londra tahkimi gibi tahkim şartları bulunduğundan, uyuşmazlığın çözüm yeri sözleşme hükümlerine göre ayrıca değerlendirilmelidir.