Gümrük Hukuku — İhracat ve Gümrük Rejimleri

İhracat işlemlerinde eşyanın gümrükçe onaylanmış bir işlem veya kullanıma tabi tutulması için ilgili gümrük mevzuatına uygun beyanda bulunulması gerekir.

Normal ihracat işlemlerinde gümrük beyannamesi düzenlenir ve eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi dışına çıkarılması gümrük idaresinin kontrolünde gerçekleştirilir.

İhracat beyannamesindeki miktar, değer, GTİP ve menşe bilgilerinin doğru olması önemlidir. Hatalı beyanlar vergi, idari yaptırım ve ticari uyuşmazlıklara neden olabilir.

İhracat beyannamesinin kapatılması, eşyanın gümrük işlemlerinin tamamlandığının ve çıkış işleminin ilgili sistemlerde doğrulandığının belirlenmesi açısından önemlidir.

Beyannamenin kapatılmaması; ihracatın ispatlanması, KDV iadesi, dahilde işleme rejimi taahhütlerinin kapatılması ve ihracat bedellerinin takibi gibi konularda sorun oluşturabilir.

Öncelikle eşyanın fiilen çıkıp çıkmadığı, çıkış bildiriminin yapılıp yapılmadığı ve beyannamenin neden açık kaldığı araştırılmalıdır.

İhracat bedellerinin yurda getirilmesi, 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ve bu Kanuna dayanılarak çıkarılan düzenlemeler kapsamında değerlendirilir.

İhracat bedellerinin yurda getirilmesi, bankaya satılması ve süreleri bakımından işlem tarihinde yürürlükte olan düzenlemeler önemlidir.

İhracat bedelinin süresinde yurda getirilmemesi veya mevzuata aykırı işlem yapılması halinde idari yaptırımlar gündeme gelebilir. Mücbir sebep ve haklı durumların bulunup bulunmadığı da ayrıca değerlendirilmelidir.

Dahilde işleme rejimi, ihraç edilmek üzere işlenecek ürünlerin üretiminde kullanılacak girdilerin belirli koşullarla ithalat vergilerinden tam veya kısmi muafiyet sağlanarak ya da geri ödeme sistemi kapsamında ithal edilmesine imkân veren bir gümrük rejimidir.

Örneğin Türkiye'de üretim yapan bir tekstil şirketi, ihracat amacıyla kullanacağı kumaşı veya ipliği ilgili rejim kapsamında ithal edebilir.

Bu rejim, ihracatçı şirketlerin uluslararası pazarlarda rekabet gücünü artırmayı amaçlar.

Dahilde işleme rejiminden yararlanan şirketler, ilgili izin veya belge kapsamında üstlendikleri ihracat taahhütlerini yerine getirmek zorundadır.

Taahhütlerin süresinde veya mevzuata uygun biçimde yerine getirilmemesi halinde sağlanan vergi avantajları geri alınabilir ve ödenmesi gereken vergiler ile ilgili yaptırımlar gündeme gelebilir.

Şirketlerin ithal edilen girdileri, üretim kayıtlarını, stok hareketlerini ve gerçekleştirilen ihracatları düzenli biçimde takip etmesi gerekir.

Geçici ithalat rejimi, Türkiye Gümrük Bölgesi dışında bulunan belirli eşyaların yeniden ihraç edilmek üzere geçici olarak Türkiye'ye getirilmesine imkân sağlayan gümrük rejimidir.

Fuar ekipmanları, sergi ürünleri, mesleki cihazlar, belirli taşıtlar ve ticari amaçlarla kullanılan ekipmanlar bu rejim kapsamında değerlendirilebilir.

Eşyanın geçici ithalat şartlarına uygun kullanılması ve belirlenen süre içerisinde rejimin sonlandırılması gerekir.

Geçici ithalat rejiminde genel kural olarak eşyanın Türkiye Gümrük Bölgesi'nde kalabileceği azami süre 24 aydır.

Ancak eşyanın niteliği, kullanım amacı, rejimin koşulları ve özel düzenlemeler dikkate alınarak farklı süreler uygulanabilir.

Bazı durumlarda süre uzatımı veya özel süre düzenlemeleri söz konusu olabilir. Bu nedenle bütün geçici ithalat işlemleri için tek bir sürenin geçerli olduğu düşünülmemelidir.

Geçici ithalat rejimine tabi eşya, rejimin şartlarına uygun olarak kullanılmalı ve kural olarak süresi içerisinde yeniden ihraç edilmelidir.

Eşyanın Türkiye'de satılması veya serbest dolaşıma sokulması isteniyorsa ilgili gümrük işlemlerinin tamamlanması ve gerekli vergilerin ödenmesi gerekir.

Rejim koşullarına aykırı satış veya kullanım, gümrük vergisi yükümlülüklerine ve idari yaptırımlara neden olabilir.

Gümrük antreposu, serbest dolaşımda bulunmayan eşyanın gümrük gözetimi altında depolanmasına imkân sağlayan gümrük rejimidir.

Bu sistem sayesinde ithalatçılar, eşyanın serbest dolaşıma giriş işlemlerini hemen tamamlamak zorunda kalmadan mallarını antrepoda muhafaza edebilir.

Antrepo rejimi özellikle ithalat planlaması, stok yönetimi ve uluslararası ticarette finansal yükümlülüklerin yönetilmesi bakımından önemlidir.

Eşyanın gümrük antrepo rejimine tabi tutulması halinde, kural olarak serbest dolaşıma giriş için öngörülen ithalat vergileri antrepoya giriş aşamasında tahsil edilmez.

Ancak eşyanın serbest dolaşıma sokulması veya başka bir rejime tabi tutulması sırasında ilgili vergiler ve yükümlülükler gündeme gelir.

Antrepo rejimi vergi yükümlülüğünü her durumda ortadan kaldırmaz; verginin doğacağı aşamayı ve eşyanın tabi olduğu işlemi değiştirir.

Antrepoda bulunan eşyanın mülkiyetinin devredilmesi, ilgili gümrük mevzuatının koşullarına uygun olarak mümkün olabilir.

Ancak mülkiyetin devredilmesi, eşyanın gümrük statüsünü kendiliğinden değiştirmez. Yeni alıcının da gümrük rejimine ilişkin yükümlülükleri dikkate alması gerekir.

Bu nedenle antrepodaki eşyanın satışında ticari sözleşme ile gümrük işlemlerinin birbirine uygun düzenlenmesi önemlidir.

Antrepo rejimi kapsamındaki eşyanın kaybolması, eksilmesi veya gümrük gözetimi dışına çıkması halinde antrepo işletmecisinin ve ilgili kişilerin sorumluluğu gündeme gelebilir.

Sorumluluğun belirlenmesinde eşyanın gümrük statüsü, antrepo kayıtları, teslim tutanakları, olayın gerçekleşme şekli ve ilgili kanun hükümleri dikkate alınır.

Her kayıp olayında otomatik olarak aynı kişinin sorumlu tutulması mümkün değildir. Kusur, yükümlülük ve olayın hukuki niteliği ayrı ayrı incelenmelidir.

Transit rejimi, eşyanın bir gümrük idaresinden diğerine veya belirlenen bir varış noktasına gümrük gözetimi altında taşınmasını sağlayan gümrük rejimidir.

Bu rejim, uluslararası taşımacılıkta eşyanın belirli şartlarla gümrük vergileri tahsil edilmeden hareket etmesine imkân verir.

Transit işlemlerinde süre, güzergâh, mühür, teminat ve varış bildirimi gibi yükümlülüklere uyulması gerekir.

Transit rejimi kapsamında taşınan eşyanın süresinde varış gümrük idaresine sunulmaması, mühürlerin bozulması, eşyanın kaybolması veya rejim şartlarına aykırı işlem yapılması halinde sorumluluk doğabilir.

Olayın niteliğine göre gümrük vergileri, teminatın irat kaydedilmesi ve idari para cezaları gündeme gelebilir.

İhlalin sebebi taşıyıcı, asıl sorumlu veya başka bir kişiyle ilgili olabilir. Bu nedenle sorumluluk değerlendirmesi yapılırken transit belgeleri, taşıma kayıtları ve teslim tutanakları incelenmelidir.

Serbest bölgeler, Türkiye Gümrük Bölgesi içerisinde olmakla birlikte gümrük mevzuatının uygulanması bakımından özel statüye sahip alanlardır.

Bu bölgelerde eşyanın giriş, çıkış, depolama, üretim ve ticaret işlemleri özel düzenlemelere tabidir.

Serbest bölgeye giren her eşya otomatik olarak bütün vergilerden muaf değildir. Eşyanın menşei, gümrük statüsü, kullanım amacı ve Türkiye'ye veya başka ülkelere gönderilme şekli dikkate alınır.

Serbest bölgede üretilen veya bulunan eşyanın Türkiye'nin diğer bölgelerine getirilmesi, eşyanın statüsüne ve tabi olduğu düzenlemelere göre değerlendirilir.

Serbest bölge ile Türkiye'nin diğer bölgeleri arasındaki ticarette gümrük işlemleri ve vergisel yükümlülükler gündeme gelebilir.

Ürünün tamamen Türkiye'de üretilmiş olması veya yabancı girdiler kullanılarak serbest bölgede üretilmesi, uygulanacak hukuki rejimi etkileyebilir.

Gümrük vergisi muafiyetleri, 4458 sayılı Gümrük Kanunu ve ilgili özel düzenlemelerde belirtilen şartlara bağlıdır.

Yolcu beraberinde getirilen belirli kişisel eşyalar, diplomatik eşya, belirli eğitim veya bilimsel amaçlı malzemeler ve kanunda düzenlenen diğer özel durumlar muafiyet kapsamında değerlendirilebilir.

Muafiyetin uygulanabilmesi için eşyanın niteliği, değeri, miktarı, kullanım amacı ve ilgili kişilerin koşulları birlikte incelenmelidir.

Vergi muafiyeti ve istisnası, vergi yükümlülüğünün uygulanmamasına ilişkin farklı hukuki kavramlardır.

Muafiyet çoğunlukla belirli kişi veya kişi gruplarının vergi yükümlülüğü dışında tutulmasını; istisna ise belirli eşya, işlem veya faaliyetlerin verginin konusu dışında bırakılmasını ifade eder.

Gümrük hukukunda her iki kavramın da kapsamı ilgili kanun ve ikincil mevzuat hükümlerine göre belirlenir.

Kişisel eşya, kişinin şahsi veya ailevi kullanımına yönelik ya da hediye niteliğinde olan ve ticari nitelik taşımayan eşyayı ifade eder.

Ticari eşya ise satış, yeniden satış, üretim veya ticari faaliyet kapsamında getirilen ürünleri kapsar.

Eşyanın miktarı, türü, aynı üründen kaç adet getirildiği, getirilme sıklığı ve kişinin kullanım amacı değerlendirmede önemlidir. Eşyanın kişisel kullanım amacıyla getirildiğinin ileri sürülmesi tek başına yeterli olmayabilir.

Yolcu beraberinde getirilen eşyalar, yolcu muafiyetleri ve ilgili gümrük düzenlemeleri çerçevesinde değerlendirilir.

Kişisel kullanım eşyası, hediyelik eşya, elektronik cihaz ve ticari miktardaki ürünler için farklı kurallar uygulanabilir.

Muafiyet sınırlarının aşılması, ürünün ticari nitelik taşıması veya özel izin gerektirmesi halinde gümrük vergisi ve diğer yükümlülükler gündeme gelebilir.

Yolcu beraberinde getirilen cep telefonları bakımından gümrük mevzuatının yanında Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu düzenlemeleri de dikkate alınmalıdır.

Cihazın yolcu beraberinde getirilmesi, kullanım amacı, kayıt yükümlülüğü ve yürürlükteki harç uygulamaları önem taşır.

Cep telefonlarının posta veya hızlı kargo yoluyla getirilmesi ile yolcu beraberinde getirilmesi aynı hukuki prosedüre tabi olmayabilir. İşlem türü ve güncel düzenlemeler kontrol edilmelidir.

Yurt dışından internet üzerinden satın alınan ürünlerin Türkiye'ye getirilmesi, eşyanın türüne, değerine, gönderim yöntemine ve yürürlükteki mevzuata göre gümrük vergisi ve diğer mali yükümlülüklere tabi olabilir.

Kişisel kullanım amacıyla satın alınmış olması tek başına gümrük yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz.

Ayrıca posta veya hızlı kargo yoluyla gelen ürünlerde basitleştirilmiş gümrük işlemlerinin uygulanıp uygulanamayacağı da ilgili güncel düzenlemelere göre belirlenir.

Öncelikle ürünün neden gümrükte bekletildiği öğrenilmelidir.

Eksik belge, ödenmemiş vergi, ithalat izni gerekliliği, ürün güvenliği denetimi veya ürünün ithalatının yasak ya da kısıtlı olması bekleme nedeni olabilir.

Tüketici, taşıyıcı firma ve ilgili gümrük idaresinden bilgi almalı; gerekli belgeleri tamamlayarak eşyanın teslimi, iadesi veya mevzuata uygun başka bir işlem için başvuruda bulunmalıdır.

Gümrükte bekleyen ürünün bedelinin geri alınması, tüketici ile satıcı arasındaki sözleşmeye, teslimat koşullarına ve ürünün neden teslim edilemediğine bağlıdır.

Satıcının teslim yükümlülüğünü yerine getirip getirmediği, ürünün ithalatına ilişkin kısıtlamaların önceden bildirilip bildirilmediği ve taşıma koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Tüketici mevzuatının uygulanabildiği durumlarda tüketici hakem heyeti veya tüketici mahkemesi yolları gündeme gelebilir.

Incoterms, uluslararası ticarette alıcı ve satıcının teslim, taşıma, sigorta, masraf ve risk paylaşımını düzenleyen ticari kurallardır.

EXW, FOB, CIF, CFR, CPT, CIP, DAP ve DDP gibi teslim şekilleri, tarafların sözleşmeden doğan yükümlülüklerinin belirlenmesinde önemlidir.

Ancak Incoterms kuralları gümrük mevzuatının yerine geçmez. Tarafların kendi aralarındaki masraf ve risk paylaşımı ile kamu hukuku kapsamında doğan gümrük yükümlülükleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Özellikle gümrük kıymeti hesaplanırken teslim şeklinin etkisi dikkate alınmalıdır.