Tahkim Hukuku: 50 Soru ve Cevap

Tahkim, tarafların aralarındaki uyuşmazlığın devlet mahkemeleri yerine hakem veya hakem kurulu tarafından çözümlenmesi konusunda anlaşmaları hâlinde başvurulabilen alternatif bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Tahkimde hakem, tarafların iddialarını ve delillerini değerlendirerek karar verir. Türkiye'de iç tahkim bakımından temel düzenlemeler HMK'nin 407-444. maddeleri arasında yer alırken milletlerarası tahkimde 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu gündeme gelir.

Mahkemede uyuşmazlığı devlet tarafından görevlendirilen hâkim çözer. Tahkimde ise tarafların anlaşması ve uygulanacak kurallar çerçevesinde hakem veya hakem kurulu karar verir. Tahkimde hakem seçimi, yargılama usulü ve bazı durumlarda yargılama dili bakımından taraflara daha fazla esneklik sağlanabilir. Ancak tahkim her zaman mahkemeden daha hızlı veya daha ucuz değildir.

Hayır. Öncelikle uyuşmazlığın tahkime elverişli olması gerekir. Tarafların serbestçe tasarruf edemeyecekleri konular ile taşınmaz mallar üzerindeki ayni haklardan kaynaklanan uyuşmazlıklar, HMK'nin 408. maddesi kapsamında kural olarak tahkime elverişli değildir. Özel kanunlardaki düzenlemeler de ayrıca dikkate alınmalıdır.

Kural olarak tarafların tahkim konusunda anlaşmış olması gerekir. Bu anlaşma, sözleşmeye konulan bir tahkim şartıyla veya uyuşmazlık ortaya çıktıktan sonra yapılan ayrı bir tahkim sözleşmesiyle kurulabilir. Geçerli bir tahkim anlaşmasının bulunmadığı durumlarda taraflardan biri, diğer tarafı sırf kendi isteğiyle tahkime zorlayamaz.

Tahkim şartı, tarafların aralarında yaptıkları asıl sözleşmeye ekledikleri ve sözleşmeden doğabilecek belirli uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözümleneceğini düzenleyen hükümdür. Örneğin iki şirket, mal teslimi ve ödeme uyuşmazlıklarının belirli bir tahkim kurumu kuralları çerçevesinde çözülmesini kararlaştırabilir. Tahkim şartının kapsamı ve geçerliliği ayrıca incelenmelidir.

HMK kapsamında tahkim sözleşmesi yazılı şekilde yapılır. Kanunda belirtilen şartları karşılayan imzalı belgeler, taraflar arasında yapılan yazışmalar veya elektronik iletişim kayıtları yazılı şekil şartını karşılayabilir. Asıl sözleşmede tahkim şartı içeren bir belgeye usulüne uygun biçimde atıf yapılması da önem taşıyabilir. Somut olayda anlaşmanın nasıl kurulduğu incelenmelidir.

Geçerli ve uygulanabilir bir tahkim anlaşması varsa taraflardan birinin mahkemede dava açması hâlinde karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir. HMK kapsamında tahkim itirazı, ilk itiraz niteliğindedir ve süresinde ileri sürülmesi gerekir. Bununla birlikte mahkemenin hangi kararı vereceği, tahkim anlaşmasının geçerliliğine ve uyuşmazlığın kapsamına bağlıdır.

Hakem, taraflar arasındaki uyuşmazlığı inceleyen ve karar veren kişidir. Hakemin bağımsız, tarafsız ve uyuşmazlığı çözmek için gerekli niteliklere sahip olması önemlidir. Hakem tek kişi olabileceği gibi bir hakem kurulu da oluşturulabilir.

Hayır. Tahkim sürecinde hakem ücreti, tahkim kurumu giderleri, bilirkişi ücretleri, avukatlık ücreti ve diğer yargılama giderleri ortaya çıkabilir. Ücretler, seçilen tahkim kurumuna, uyuşmazlığın değerine ve uygulanacak kurallara göre değişebilir. Tahkim yoluna başvurmadan önce toplam maliyetin değerlendirilmesi gerekir.

Tahkim süresi; uyuşmazlığın karmaşıklığına, delil sayısına, hakem kurulunun oluşumuna ve uygulanacak tahkim kurallarına bağlıdır. Bazı uyuşmazlıklar kısa sürede sonuçlanabilirken kapsamlı bilirkişi incelemesi ve çok sayıda taraf gerektiren dosyalar daha uzun sürebilir. Tahkimin her durumda mahkemeden daha hızlı sonuçlanacağı söylenemez.

Öncelikle geçerli bir tahkim anlaşmasının bulunup bulunmadığı ve uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı incelenir. Ardından anlaşmada belirtilen tahkim kurumu ve kurallarına göre başvuru yapılır. Kurumsal tahkimde başvuru dilekçesi, sözleşme, talep miktarı ve dayanak belgeler gibi bilgiler istenebilir. Ad hoc tahkimde ise tarafların kararlaştırdığı usul ve kanuni hükümler dikkate alınır.

Genellikle şu belgeler hazırlanır:

Tahkim anlaşması veya tahkim şartını içeren sözleşme

Uyuşmazlığın konusunu açıklayan başvuru dilekçesi

Talebi destekleyen sözleşmeler, faturalar ve yazışmalar

Ödeme ve hesap kayıtları

Varsa bilirkişi raporları ve diğer deliller

Uygulanacak kuralların gerektirdiği başvuru belgeleri

Belgelerin kapsamı, tahkimin türüne ve uyuşmazlığın niteliğine göre değişir.

Her tahkim türünde avukatla temsil zorunlu değildir. Ancak özellikle yüksek tutarlı ticari uyuşmazlıklarda, uluslararası sözleşmelerde ve teknik bilirkişi incelemesi gerektiren dosyalarda hukuki destek alınması önemlidir. Tahkim anlaşmasının yorumlanması ve usul sürelerinin kaçırılmaması, sürecin sonucunu etkileyebilir.

Hakemin seçimi, tarafların tahkim anlaşmasına ve uygulanacak kurallara göre yapılır. Taraflar tek hakem üzerinde anlaşabilir veya bir hakem kurulu oluşturabilir. Tarafların seçim konusunda uzlaşamaması hâlinde ilgili tahkim kurallarında ya da kanunda öngörülen atama mekanizmaları devreye girebilir.

Hakemin tarafsızlığı veya bağımsızlığı konusunda haklı şüphe doğuran durumlar varsa uygulanacak tahkim kurallarına göre hakemin reddi talep edilebilir. Bu talep için süre ve usul şartları bulunabilir. Hakemin taraflardan biriyle geçmişte çalışmış olması gibi bir durum, somut koşulları incelenmeden tek başına her zaman ret sebebi olarak değerlendirilemez.

Her tahkim dosyasında mutlaka sözlü duruşma yapılması gerekmez. Uygulanacak kanun ve tahkim kuralları, tarafların anlaşması ve hakem heyetinin usule ilişkin kararları belirleyicidir. Bazı dosyalar yazılı beyanlar ve belgeler üzerinden yürütülebilir; bazı dosyalarda ise tanıkların, uzmanların veya tarafların dinlenmesi gerekebilir.

Evet. Uyuşmazlığın niteliğine ve uygulanacak usul kurallarına bağlı olarak tanık beyanlarından yararlanılabilir. Tanıkların hangi konuda dinleneceği, beyanlarının nasıl alınacağı ve diğer delillerle nasıl değerlendirileceği tahkim yargılamasının usulüne göre belirlenir.

Evet. Teknik, mali veya özel uzmanlık gerektiren konularda hakem veya hakem kurulu bilirkişiden yararlanabilir. Örneğin inşaat sözleşmesinden doğan bir uyuşmazlıkta imalatın eksik olup olmadığının, sigorta uyuşmazlığında ise hasar miktarının belirlenmesi için uzman incelemesi gerekebilir.

Gerekli koşulların oluşması hâlinde ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz gibi geçici hukuki koruma yolları gündeme gelebilir. Hakemlerin ve mahkemelerin yetkisi, tahkimin türüne ve uygulanacak mevzuata göre belirlenir. Tahkim anlaşması bulunması, kanunun izin verdiği hâllerde mahkemeden geçici hukuki koruma talep edilmesine her durumda engel olmaz.

Evet. Taraflar uyuşmazlığı sulh yoluyla çözebilir. Anlaşmanın kapsamı ve hukuki sonuçları açık biçimde düzenlenmelidir. İstenirse uygulanabilir tahkim kurallarının izin verdiği ölçüde anlaşma, hakem kararı şeklinde de kayıt altına alınabilir.

Geçerli bir tahkim yargılaması sonucunda verilen hakem kararı, ilgili kanunun koşulları çerçevesinde tarafları bağlar. Hakem kararının bağlayıcılığı ile kararın cebri icra yoluyla uygulanabilmesi aynı mesele değildir; kararın icrası için gerekli hukuki koşullar ayrıca değerlendirilmelidir.

Tahkim kararları bakımından olağan bir istinaf veya temyiz incelemesi, mahkeme kararlarındaki sistemle aynı şekilde işlemez. Bununla birlikte kanunda belirtilen şartlarla hakem kararına karşı iptal davası açılması veya yabancı hakem kararının tanınması ve tenfizi süreçlerinde itirazların ileri sürülmesi mümkün olabilir. Bu nedenle “tahkim kararına hiçbir şekilde itiraz edilemez” demek doğru değildir.

İç tahkimde HMK'nin 439. maddesinde düzenlenen iptal davası, kanunda sınırlı olarak sayılan sebeplere dayanılarak açılabilir. Bu dava, hakem kararının esasının baştan sona yeniden incelendiği olağan bir kanun yolu değildir. Milletlerarası tahkimde ise MTK'nin 15. maddesi çerçevesindeki iptal sebepleri ve usulü dikkate alınır.

İç tahkimde HMK'nin 439. maddesi uyarınca iptal davası, hakem kararının veya düzeltme, yorum ya da tamamlama talebi üzerine verilen kararın taraflara bildirilmesinden itibaren bir ay içinde açılır. Milletlerarası tahkimde de MTK'nin 15. maddesi özel bir süre düzenler. Somut dosyada hangi kanunun uygulanacağı ve sürenin başlangıcı mutlaka kontrol edilmelidir.

İptal sebepleri kanunda sınırlı olarak düzenlenmiştir. Genel olarak tahkim anlaşmasının geçersizliği, hakem seçiminde veya yargılama usulünde kanuna ya da anlaşmaya aykırılık, hakemlerin yetkilerini aşması, uyuşmazlığın tahkime elverişli olmaması ve kamu düzenine aykırılık gibi durumlar ilgili mevzuatın koşulları çerçevesinde önem taşıyabilir. Her usul hatası otomatik olarak iptal sonucu doğurmaz.

Kararın türüne, tahkim yerinin neresi olduğuna ve uygulanacak mevzuata göre icra veya tanıma-tenfiz süreci gündeme gelebilir. Türkiye'de verilmiş hakem kararları ile yabancı ülkede verilmiş hakem kararlarının uygulanması aynı hukuki usule tabi değildir. Kararın icra kabiliyeti ve gerekli başvuru yolları dosya özelinde incelenmelidir.

Evet, gerekli hukuki koşulların sağlanması hâlinde yabancı hakem kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi mümkün olabilir. Bu süreçte 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler ve uygulanabilir diğer hükümler dikkate alınır. Kararın yabancı ülkede verilmiş olması, Türkiye'de kendiliğinden icra edilebileceği anlamına gelmez.

Yargılama giderleri ve avukatlık ücretlerinin kime yükletileceği, uygulanacak mevzuata ve tahkim kurallarına göre belirlenir. Hakem, ilgili kuralların izin verdiği ölçüde giderler hakkında karar verebilir. Taraflardan birinin tüm masrafları her durumda karşılayacağı varsayılmamalıdır.

Bazı durumlarda hakem kararındaki hesap hataları, yazım yanlışları veya benzeri maddi hataların düzeltilmesi; kararın yorumlanması ya da eksik bırakılan hususların tamamlanması talep edilebilir. Bunun için ilgili kanunda veya tahkim kurallarında öngörülen usul ve süreler izlenmelidir. Bu mekanizmalar, kararın esasını sınırsız biçimde yeniden tartışmaya açmaz.

Geçerli ve bağlayıcı bir hakem kararıyla çözülen uyuşmazlığın aynı taraflar arasında yeniden ileri sürülmesi, kararın kapsamına ve hukuki etkisine bağlı olarak engellerle karşılaşabilir. Ancak kararın iptali, geçerliliği veya icrası konusunda kanunun izin verdiği başvurular ayrı değerlendirilir. Aynı uyuşmazlık hakkında yeniden dava açılabileceği varsayılmamalıdır.

Sigorta tahkimi, sigorta sözleşmelerinden doğan belirli uyuşmazlıkların Sigorta Tahkim Komisyonu sistemi üzerinden çözülmesini sağlayan özel bir mekanizmadır. Sistem, sigortalılar, sigorta ettirenler ve ilgili mevzuat kapsamında hak sahibi olan kişiler açısından mahkemeye alternatif bir yol sunabilir. Başvurunun kapsamı ve koşulları, 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu ile ilgili düzenlemelere göre belirlenir.

Başvuru hakkı, uyuşmazlığın niteliğine ve ilgili kişinin sigorta sözleşmesiyle veya sigortadan doğan taleple bağlantısına göre belirlenir. Sigortalı veya hak sahibi, şartlar mevcutsa sigorta şirketiyle yaşadığı uyuşmazlığı Komisyona taşıyabilir. Başvuru öncesinde ilgili sigorta kuruluşuna gerekli müracaatın yapılması ve mevzuattaki koşulların sağlanması gerekir.

Evet. Zorunlu trafik sigortası veya ilgili sigorta teminatı kapsamında kalan bir araç hasarı uyuşmazlığı, gerekli koşulların bulunması hâlinde Sigorta Tahkim Komisyonuna taşınabilir. Hasar bedeli, kusur oranı, değer kaybı veya ödeme miktarı konusunda uyuşmazlık bulunuyorsa başvuru olanağı somut olay üzerinden değerlendirilmelidir.

Araç değer kaybı talebi, ilgili sigorta teminatı ve mevzuat kapsamında bulunuyorsa sigorta tahkimi yoluyla ileri sürülebilir. Kaza tespit tutanağı, kusur durumu, hasar kayıtları, onarım belgeleri ve değer kaybı hesabına ilişkin veriler önem taşıyabilir. Talebin kabulü, her olayda otomatik değildir.

Öncelikle poliçe kapsamı, hasar dosyası ve sigorta şirketinin ret veya eksik ödeme gerekçesi incelenmelidir. Uyuşmazlığın türüne göre Sigorta Tahkim Komisyonuna başvuru veya görevli ve yetkili mahkemede dava açılması gündeme gelebilir. Hangi yolun kullanılabileceği ve süreler, ilgili sigorta mevzuatına göre belirlenmelidir.

Genel olarak Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulmadan önce ilgili sigorta kuruluşuna gerekli başvurunun yapılması ve kanunda öngörülen koşulların yerine getirilmesi gerekir. Sigorta şirketinin cevabı, başvuru için gereken sürenin geçmesi ve uyuşmazlığın niteliği önem taşır. Başvurunun usul şartları güncel mevzuat ve Komisyonun açıklamaları üzerinden kontrol edilmelidir.

Evet. Sigorta alacaklarında zamanaşımı süreleri ve Komisyona başvuru için gerekli ön koşullar dikkate alınmalıdır. Süre, sigorta türüne ve talebin hukuki niteliğine göre değişebilir. Yalnızca sigorta şirketinden cevap beklemek, bütün yasal sürelerin durduğu anlamına gelmez.

Sigorta Tahkim Komisyonunun kararlarına karşı başvuru imkânı, kararın türüne ve yürürlükteki mevzuatta belirlenen parasal sınır ve usul şartlarına bağlıdır. Belirli koşullarda itiraz veya diğer kanuni başvuru yolları mümkün olabilir. Bu nedenle her sigorta tahkimi kararının aynı şekilde kesinleştiği söylenemez.

Burada iki mekanizmayı ayırmak gerekir. Birincisi, tarafların geçerli bir tahkim anlaşmasına dayalı olarak başvurabildiği özel tahkimdir. İkincisi ise 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında faaliyet gösteren tüketici hakem heyetleridir. Tüketici hakem heyeti, adı benzer olsa da klasik anlamda özel tahkim kurulu değildir. Tüketici uyuşmazlığında hangi başvuru yolunun kullanılacağı, uyuşmazlığın türüne ve kanundaki şartlara göre belirlenir.

Tüketici hakem heyetleri, kanunla oluşturulmuş ve belirli parasal sınırlar dâhilindeki tüketici uyuşmazlıklarını çözmekle görevli kurumlardır. Özel tahkimde ise temel unsur, uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözülmesine ilişkin geçerli anlaşma ve uygulanacak tahkim kurallarıdır. Bu iki yolun başvuru şartları, kararlarına karşı izlenecek yollar ve görev alanları birbirinden farklıdır.

Evet. Ticari sözleşmelerden doğan ve tahkime elverişli olan birçok uyuşmazlık, tarafların anlaşmasıyla tahkim yoluyla çözülebilir. Mal teslimi, ödeme, sözleşmeye aykırılık, inşaat ve tedarik sözleşmeleri buna örnek olabilir. Ancak uyuşmazlığın tahkime elverişliliği ve sözleşmedeki tahkim şartının kapsamı önceden incelenmelidir.

Tahkim şartı, uyuşmazlık çıktığında hangi çözüm yolunun izleneceğini önceden belirleyebilir. Hakem seçimi, tahkim yeri, uygulanacak kurallar ve yargılama dili gibi hususların açıkça düzenlenmesi belirsizlikleri azaltabilir. Eksik veya çelişkili hazırlanmış tahkim şartları ise yetki ve usul tartışmalarına yol açabilir.

Milletlerarası tahkim, yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıkların tahkim yoluyla çözümlenmesidir. Tarafların farklı ülkelerde bulunması veya kanunda belirtilen diğer yabancılık unsurlarının ortaya çıkması, tahkimin milletlerarası nitelik kazanmasına neden olabilir. Türkiye'de 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu, kendi kapsamına giren uyuşmazlıklara uygulanır.

Uygulanacak hukuk, tarafların sözleşmesindeki hukuk seçimine, tahkim anlaşmasına, uyuşmazlığın niteliğine ve ilgili kanunlara göre belirlenir. Tahkim usulüne uygulanacak kurallar ile uyuşmazlığın esasına uygulanacak hukuk aynı olmak zorunda değildir. Milletlerarası sözleşmelerde bu ayrımın açıkça düzenlenmesi önemlidir.

Tahkim yeri, yalnızca duruşmanın fiziksel olarak yapıldığı mekânı ifade etmez. Hukuki açıdan tahkim yerinin belirlenmesi, tahkim yargılamasına uygulanacak hukuk ve denetim yetkisine sahip mahkemeler bakımından önem taşır. Duruşmaların başka bir şehirde veya çevrim içi yapılması, tahkim yerinin hukuki anlamını kendiliğinden değiştirmez.

Evet. Sözleşmeden doğan uyuşmazlığın tahkime elverişli olması ve geçerli bir tahkim anlaşmasının bulunması şartıyla milletlerarası tahkim kararlaştırılabilir. Tahkim yeri, uygulanacak kurallar, hakem sayısı ve sözleşmeye uygulanacak hukuk gibi hususların açıkça belirlenmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkları azaltabilir.

Yabancı ülkede verilmiş hakem kararlarının Türkiye'de uygulanması için ilgili koşullara göre tanıma ve tenfiz süreci gerekebilir. Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler, 5718 sayılı Kanun ve diğer uygulanabilir hükümler dikkate alınır. Kararın Türkiye'de icra edilebilirliği, yalnızca kararın yabancı bir tahkim kurulu tarafından verilmiş olmasına dayanılarak kabul edilemez.

Tahkimde gizlilik önemli bir tercih ve sözleşme konusu olabilir; ancak her tahkim türünde bütün bilgilerin mutlak biçimde gizli tutulduğunu söylemek doğru değildir. Gizlilik yükümlülüğü, tarafların anlaşmasına, kurumsal tahkim kurallarına ve uygulanacak hukuka bağlıdır. Mahkemeye başvuru veya kararın icrası gibi aşamalarda belirli bilgilerin açıklanması gerekebilir.

Evet. Taraflar, sözleşme kurulduktan sonra da uyuşmazlıklarını tahkim yoluyla çözmek üzere anlaşabilir. Ancak bu konuda karşılıklı ve geçerli irade beyanı gerekir. Taraflardan birinin tek taraflı olarak sözleşmeye tahkim şartı eklemesi, diğer tarafı kendiliğinden bağlamaz.

Tahkim yoluna başvurmadan önce şu hususlar kontrol edilmelidir:

Uyuşmazlığın tahkime elverişli olup olmadığı

Geçerli bir tahkim anlaşmasının bulunup bulunmadığı

Tahkim şartının uyuşmazlığı kapsayıp kapsamadığı

Uygulanacak kanun ve tahkim kuralları

Hakemlerin seçimi ve tarafsızlığı

Başvuru süreleri ve zamanaşımı

Başvuru, hakem, bilirkişi ve avukatlık giderleri

Hakem kararının iptali veya icrası için gerekli koşullar

Tahkim, doğru planlandığında uyuşmazlıkların çözümünde etkili bir seçenek olabilir. Ancak her olay için en uygun yol olduğu söylenemez. Somut uyuşmazlığın özelliklerine göre tahkim, arabuluculuk, tüketici hakem heyeti veya devlet mahkemeleri arasındaki seçenekler değerlendirilmelidir.