Uluslararası Tahkim: 15 Soru ve Cevap

Uluslararası tahkim, yabancılık unsuru taşıyan ve tahkime elverişli bir uyuşmazlığın hakemlerce çözülmesidir. Taraflar uygun kurallarla hakem, yer, dil ve usulü belirleyebilir. Gizlilik her tahkimde kendiliğinden aynı kapsamda doğmaz; sözleşme ve kurum kuralları kontrol edilmelidir. Kararın başka bir ülkede uygulanması, ilgili sözleşmeler ve tanıma-tenfiz şartlarıyla mümkündür; hakem kararı her yerde doğrudan icra edilemez.

Tahkim yeri Türkiye olan ve yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklara 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu uygulanır. Tarafların ayrı ülkelerde yerleşik olması, sözleşmenin ifa yerinin yurt dışında bulunması veya yabancı sermaye katılımı gibi haller yabancılık unsuru sayılır. Yabancılık unsuru taşımayan iç tahkimde ise Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun tahkim hükümleri uygulanır. Kanun, UNCITRAL Model Kanunu esas alınarak hazırlandığından uluslararası uygulamayla büyük ölçüde uyumludur.

Hayır. Taşınmazlar üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar ve tarafların iradesine tabi olmayan konular tahkime elverişli değildir. Ceza, aile ve bazı iflas meselelerinde de tahkim yolu kapalıdır. Ticari sözleşmelerden doğan para alacakları, tazminat, inşaat, enerji, ortaklık ve ticari temsil uyuşmazlıkları ise tahkime elverişlidir.

Tahkim anlaşması yazılı olmalıdır; sözleşmeye konulan bir madde, ayrı bir anlaşma veya karşılıklı yazışmalar bu şartı karşılar. Şartta uyuşmazlıkların tahkimle çözüleceği açık ve kesin olarak ifade edilmelidir. İyi hazırlanmış bir tahkim şartında ayrıca tahkim kurumu ve kuralları, tahkim yeri, hakem sayısı, yargılama dili ve sözleşmeye uygulanacak hukuk belirtilir. Hem mahkemeyi hem tahkimi gösteren veya “tahkim olabilir” gibi belirsiz ifadeler içeren şartlar geçersiz sayılabilir.

Seçtiğiniz tahkim kurumunun önerdiği standart tahkim şartından başlayarak sözleşmenize uyarlayın; belirsiz bir şart, uyuşmazlık çıktığında yıllar süren bir yetki tartışmasına dönüşebilir.

Kurumsal tahkimde süreç ICC, İSTAÇ, LCIA veya SIAC gibi bir kurumun kurallarına göre ve onun gözetiminde yürür; hakem atanması, süreler ve masraflar kurum tarafından yönetilir. Ad hoc tahkimde ise süreci taraflar ve hakemler kendileri düzenler. Seçimde uyuşmazlık tutarı, tarafların uyruğu, kararın hangi ülkede icra edileceği ve maliyet belirleyicidir. İstanbul Tahkim Merkezi (İSTAÇ), Türkiye ile bağlantılı uyuşmazlıklarda daha düşük maliyetli ve hızlı tahkim imkânı sunarken, ICC büyük ölçekli ve çok uluslu uyuşmazlıklarda yaygın olarak tercih edilir.

Tahkim anlaşması bulunan bir uyuşmazlıkta mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim itirazında bulunabilir. İtirazın yerinde görülmesi halinde dava usulden reddedilir. Tahkim itirazı ilk itiraz niteliğinde olduğundan cevap dilekçesiyle birlikte süresinde ileri sürülmelidir. Süresinde itiraz edilmemesi halinde tahkim şartından feragat edilmiş sayılabilir.

Taraflar hakem sayısını ve atanma usulünü serbestçe belirleyebilir. Üç hakemli yargılamada genellikle her taraf bir hakem seçer, seçilen iki hakem de başkan hakemi belirler; tek hakemli yargılamada ise hakem tarafların ortak kararıyla veya kurum tarafından atanır. Hakemlerin bağımsız ve tarafsız olması zorunludur; adaylar bu konudaki şüphe doğurabilecek her durumu açıklamakla yükümlüdür. Bağımsızlığından şüphe edilen hakem reddedilebilir.

Taraflarca başka bir süre kararlaştırılmamışsa 4686 sayılı Kanun'a göre tek hakemli yargılamada hakemin seçildiği, çok hakemli yargılamada ise ilk toplantı tutanağının düzenlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde karar verilmelidir. Bu süre tarafların anlaşmasıyla veya mahkeme kararıyla uzatılabilir. Kurumsal tahkimde kurumun kuralları uygulanır. Uygulamada karmaşık uyuşmazlıklar 12 ila 24 ay arasında sonuçlanmakta; hızlandırılmış tahkim kuralları ise daha kısa süreler öngörmektedir.

Tahkim masrafları hakem ücretleri, kurum idari giderleri, avukatlık ücretleri, bilirkişi ve tercüme giderlerinden oluşur. Kurumların büyük bölümü hakem ücretlerini ve idari masrafları uyuşmazlık tutarına göre belirleyen tarifeler uygular. Hakem heyeti kararında masrafların hangi tarafça ve hangi oranda karşılanacağını belirler; uluslararası uygulamada genellikle haklı çıkan tarafın masraflarının önemli bir bölümü karşı tarafa yükletilir.

Tahkim başlatmadan önce talep tutarına göre kurum tarifesinden yaklaşık bir maliyet hesabı yapılması ve gerekirse üçüncü kişi finansmanı seçeneklerinin değerlendirilmesi karar sürecini sağlıklı kılar.

Evet. Tahkim yargılamasından önce veya yargılama sırasında taraflar mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz talep edebilir. Hakem heyeti de taraflar aksini kararlaştırmadıkça geçici hukuki koruma tedbirlerine karar verebilir. Hakem heyetinin verdiği tedbir kararları kendiliğinden icra edilemediğinden icrası için mahkemeden yardım istenmesi gerekir. Kurumsal kuralların çoğu, hakem heyeti oluşmadan önce acil durum hakemine başvurma imkânı da tanımaktadır.

4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu kapsamındaki hakem kararına karşı sınırlı sebeplerle iptal davası açılabilir. Görevli merci asliye hukuk mahkemesi değil, kanunda gösterilen yer bakımından yetkili bölge adliye mahkemesidir. Süre kural olarak 30 gündür; kararın veya düzeltme, yorum ya da tamamlama kararının bildirimi süre başlangıcını etkileyebilir. Hakem kararının esası yeniden yargılanmaz. İptal davasında verilen karara karşı kanundaki koşullarla temyiz mümkündür. İç tahkimdeki HMK rejimi ayrıca değerlendirilmelidir.

Yabancı hakem kararlarının Türkiye'de icra edilebilmesi için asliye ticaret veya asliye hukuk mahkemesinde tenfiz davası açılması gerekir. Türkiye, New York Sözleşmesi'ne taraf olduğundan sözleşmeye taraf bir ülkede verilen ticari hakem kararları bu sözleşmeye göre tanınır ve tenfiz edilir. Mahkeme kararın esasını incelemez; yalnızca sözleşmede sayılan ret sebeplerinin bulunup bulunmadığını denetler. Dava dilekçesine hakem kararı ve tahkim anlaşmasının aslı veya onaylı örneği ile onaylı tercümeleri eklenmelidir.

Borçlunun Türkiye'deki malvarlığını önceden tespit edip tenfiz davasıyla birlikte ihtiyati haciz talebini değerlendirin; aksi halde karar tenfiz edildiğinde haczedilecek varlık kalmayabilir.

Tenfiz; tahkim anlaşmasının geçersiz olması, aleyhine tenfiz istenen tarafa usulüne uygun bildirim yapılmaması veya savunma hakkının kullandırılmaması, hakemlerin yetkilerini aşması, hakem heyetinin anlaşmaya aykırı oluşturulması ve kararın henüz bağlayıcı hale gelmemiş ya da iptal edilmiş olması hallerinde reddedilebilir. Mahkeme ayrıca uyuşmazlığın Türk hukukuna göre tahkime elverişli olmadığını veya kararın Türk kamu düzenine aykırı olduğunu tespit ederse tenfiz talebini reddeder.

Yabancı yatırımcının devlete karşı tahkime başvurabilmesi için devletin geçerli tahkim rızası ve ilgili yatırım anlaşması ya da başka bir yetki dayanağı bulunmalıdır. Yatırımcının uyruğu, yatırımın tanımı, anlaşmanın zaman bakımından uygulanması ve ön başvuru şartları incelenir. Bir yatırım anlaşmasının varlığı tek başına her yatırımcıya ve her uyuşmazlığa tahkim yolu açmaz. ICSID ve diğer usuller bakımından ayrıca yetki koşulları vardır.

Yatırım anlaşmalarının çoğu tahkime başvurulmadan önce devlete yazılı bildirimde bulunulmasını ve belirli bir süre, genellikle üç ila altı ay, dostane çözüm aranmasını şart koşar. Bazı anlaşmalar ayrıca yerel mahkemelere başvurulmasını veya yerel yollar ile tahkim arasında seçim yapılmasını öngörür. Bu ön şartlara uyulmaması tahkim heyetinin yetkisizlik kararı vermesine yol açabilir. Yatırımın yapısının ve yatırımcının uyruğunun anlaşmanın korumasından yararlanmaya uygun olup olmadığı da baştan değerlendirilmelidir.