Uyum ve Ekonomik Suçlar: 8 Soru ve Cevap

Türk hukukunda tüzel kişilere ceza verilemez; ancak şirket yararına işlenen rüşvet, irtikap, dolandırıcılık ve aklama gibi suçlarda şirket hakkında faaliyet izninin iptali ve müsadere gibi güvenlik tedbirlerine hükmedilebilir. Ayrıca şirket organlarının veya temsilcilerinin şirket yararına işlediği bu suçlarda tüzel kişiye ağır idari para cezası uygulanır. Suçu işleyen yönetici ve çalışanlar ise kişisel olarak cezai sorumluluk taşır.

Kendisine zilyetliği devredilmiş bir mal üzerinde, devir amacı dışında kendisi veya başkası yararına tasarrufta bulunan kişi güveni kötüye kullanma suçunu işlemiş olur. Şirket yöneticilerinin veya çalışanlarının şirket varlıklarını kendi amaçları için kullanması bu suçun tipik örnekleridir. Suçun meslek, ticaret veya hizmet ilişkisinden doğan bir yetkiye dayanılarak işlenmesi halinde nitelikli hal oluşur ve şikâyet şartı aranmaz.

Alt sınırı altı ay veya daha fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan elde edilen malvarlığı değerlerinin yurt dışına çıkarılması veya gayrimeşru kaynağının gizlenmesi amacıyla çeşitli işlemlere tabi tutulması aklama suçunu oluşturur. Bu malvarlığını bilerek satın alan, kabul eden veya kullanan kişiler de cezalandırılır. Aklama soruşturmalarında hesaplara ve malvarlığına el konulması sık başvurulan bir tedbirdir.

MASAK yükümlülükleri, faaliyetin 5549 sayılı Kanun ve ilgili düzenlemelerdeki yükümlü kapsamına girip girmediğine göre belirlenir. Banka, ödeme, sigorta, kripto, değerli maden, taşınmaz ve bazı mesleki faaliyetler bu kapsamda olabilir. Kimlik tespiti, şüpheli işlem bildirimi ve kayıt saklama yükümlülükleri ile kapsamlı uyum programı kurma yükümlülüğü aynı değildir; her yükümlü için aynı program zorunluluğu bulunduğu söylenemez.

Yükümlüler, bir işleme konu malvarlığının yasa dışı yollardan elde edildiğine veya terörün finansmanında kullanıldığına dair şüphe ya da makul şüphe oluştuğunda, şüphenin oluştuğu tarihten itibaren en geç on iş günü içinde MASAK'a bildirimde bulunmalıdır. Bildirimin yapıldığı müşteri dahil hiç kimseye açıklanması yasaktır. Yükümlülüklere aykırılık idari para cezası ve cezai sorumluluk doğurur.

Şüpheli işlem kriterlerini ve bildirim sorumlusunu yazılı olarak belirleyin; bildirim yükümlülüğü, sürecin kişisel takdire bırakıldığı yapılarda en sık ihlal edilen yükümlülüktür.

Uyum programı; çalışanların ve iş ortaklarının hukuka aykırı davranışlarını önlemeye, erken tespit etmeye ve sonuçlarını sınırlamaya yönelik yazılı kurallar ve süreçlerden oluşur. Etik kurallar, hediye ve ağırlama politikası, çıkar çatışması bildirimi, üçüncü taraf kontrolleri ve ihbar hattı temel unsurlardır. Etkin bir uyum programı, soruşturma halinde şirketin ihlali önlemek için gerekli özeni gösterdiğinin ispatında da önemli bir delil oluşturur.

İç soruşturmada amaç, iddiaların gerçekliğini delile dayalı olarak tespit etmektir. Süreç; delillerin korunması, e-posta ve cihaz incelemesi, çalışan görüşmeleri ve sonuç raporundan oluşur. Çalışanların özel hayatının gizliliği ve kişisel verilerin korunması kurallarına uyulmadan elde edilen deliller hem iş davalarında hem de ceza yargılamasında hukuka aykırı delil sayılabilir. Bu nedenle sürecin baştan hukuki çerçevesi belirlenmelidir.

Arama ve el koymanın dayanağı, kapsamı ve kanuni usulü kontrol edilmeli; alınan belge ve dijital materyaller tutanağa doğru geçirilmelidir. Şüpheli sıfatıyla ifade verenin susma ve müdafi yardımından yararlanma hakkı vardır. Tanık ve şüphelinin hak ve yükümlülükleri aynı değildir. Avukat bulunmadan alınan ifadenin kullanılmasına ilişkin kanuni sınırlamalar da dikkate alınarak, haklar öğrenilip tutanak dikkatle okunmalıdır.