Ticari İşletme Hukuku

Ticari işletme; esnaf faaliyeti için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedef tutan, faaliyetlerini devamlı ve bağımsız şekilde yürüten işletmedir. İşletmenin ticari işletme sayılıp sayılmadığı değerlendirilirken faaliyetin niteliği, devamlılığı, bağımsızlığı ve ekonomik boyutu birlikte ele alınır.

Hukuki dayanak: TTK m. 11.

Ticari işletme, ekonomik faaliyetin yürütüldüğü organizasyonu ifade eder. Şirket ise kanunda belirtilen şartlarla kurulan bir hukuki yapıdır. Bir gerçek kişi ticari işletme işletebilir; şirketler de ticari işletme faaliyetinde bulunabilir. Dolayısıyla ticari işletme ile şirket aynı kavram değildir.

Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişiye tacir denir. Gerçek kişiler yanında ticaret şirketleri de kanundaki düzenlemeler çerçevesinde tacir sayılır. Tacir sıfatı, ticari defter tutma ve ticaret unvanı kullanma gibi çeşitli hak ve yükümlülükler doğurur.

Hukuki dayanak: TTK m. 12 ve devamı.

Tacir olmanın başlıca sonuçları şunlardır:

Ticaret unvanı seçmek ve kullanmak

Kanuna uygun ticari defter tutmak

Ticari işletmeyle ilgili tescil yükümlülüklerini yerine getirmek

Ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş insanı gibi hareket etmek

Ticari işlerine ilişkin özel hükümlere ve yükümlülüklere tabi olmak

Bu yükümlülüklerin kapsamı, tacirin türüne ve yürüttüğü faaliyete göre değişebilir.

Ticari işletme açmak isteyen kişinin öncelikle faaliyet konusunu ve işletme yapısını belirlemesi gerekir. Faaliyetin niteliğine göre vergi mükellefiyeti tesis edilmesi, ilgili sicil kayıtlarının yapılması, gerekli izin ve ruhsatların alınması ve sosyal güvenlik yükümlülüklerinin yerine getirilmesi gerekebilir.

İzlenecek işlemler, işletmenin gerçek kişi işletmesi mi yoksa şirket bünyesinde mi faaliyet göstereceğine göre farklılaşır.

Ticari işletmeler ve bunların sahipleri bakımından Türk Ticaret Kanunu ve ilgili mevzuatta öngörülen tescil yükümlülükleri bulunur. Tescilin kapsamı, işletmenin niteliğine ve işletme sahibinin hukuki statüsüne göre belirlenir. Tescil gerektiren bir hususun süresinde bildirilmemesi hukuki sonuçlar doğurabilir.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesiyle ilgili işlemlerde kullandığı ve onu diğer tacirlerden ayırmaya yarayan addır. Ticaret unvanı, işletmenin markası veya işletme adıyla aynı olmak zorunda değildir.

Ticaret unvanının seçilmesi, kullanılması, tescili ve korunması Türk Ticaret Kanunu hükümlerine tabidir.

Ticaret unvanı taciri tanıtır; marka ise bir işletmenin mal veya hizmetlerini diğer işletmelerin mal veya hizmetlerinden ayırt etmeye yarar. Aynı ibare belirli şartlarla hem ticaret unvanı hem de marka olarak kullanılabilir. Ancak birinin tescil edilmiş olması diğerinin de otomatik olarak korunduğu anlamına gelmez.

Marka koruması bakımından 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu hükümleri de dikkate alınır.

Ticari işletme devri, işletmenin faaliyetine özgü malvarlığı unsurlarının ve işletmenin bir bütün olarak devredilmesini konu alan hukuki işlemdir. Devrin kapsamı, sözleşmede yer alan hükümler ve kanuni düzenlemeler çerçevesinde belirlenir.

Devir sırasında ticaret unvanı, işletme değeri, sözleşmeler, borçlar, alacaklar ve çalışanlarla ilgili sonuçlar ayrıca değerlendirilmelidir.

Hukuki dayanak: TTK m. 11/3 ve ilgili mevzuat.

Ticari işletmenin devri, işletmeye ait borçların devralana geçmesi bakımından özel hukuki sonuçlar doğurabilir. Türk Borçlar Kanunu’nun işletmenin devrine ilişkin hükümleri uyarınca, devralan belirli koşullarla işletme borçlarından sorumlu olur. Devredenin sorumluluğu da kanunda öngörülen süre ve şartlara bağlıdır.

Bu nedenle devir sözleşmesinin yanı sıra alacaklılara bildirim, borçların kapsamı ve ilgili kanuni hükümler dikkatle incelenmelidir.

Ticari işletmenin bir bütün olarak devrinde sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve kanunda öngörülen tescil ve ilan işlemlerinin yerine getirilmesi gerekir. Devrin kapsamı, bedeli, teslim tarihi, borç ve alacaklara ilişkin hükümler ile tarafların yükümlülükleri açıkça düzenlenmelidir.

İşletmeye dâhil taşınmaz, fikrî mülkiyet hakkı veya özel şekil şartına tabi başka unsurlar varsa ilgili özel düzenlemeler de uygulanabilir.

Tacirler, Türk Ticaret Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında ticari defter tutmakla yükümlüdür. Defterlerin tutulma şekli, kayıtların içeriği, saklama süreleri ve elektronik defter uygulamaları ilgili düzenlemelere göre belirlenir.

Vergi mevzuatı kapsamındaki defter ve belge yükümlülükleri de ayrıca dikkate alınmalıdır.

Ticari defterler, kanuni şartları taşıdıkları ve uyuşmazlık bakımından ilgili oldukları ölçüde mahkemede delil olarak değerlendirilebilir. Defterlerin usulüne uygun tutulması, kayıtların birbiriyle tutarlılığı ve diğer delillerle ilişkisi önemlidir.

Ticari defterlerde bir kaydın bulunması, her durumda tek başına kesin ispat sağladığı anlamına gelmez.

Ticari iş, Türk Ticaret Kanunu’nda ticari sayılan veya bir ticari işletmeyi ilgilendiren iş ve işlemleri ifade eder. Bir işlemin ticari iş sayılması, faiz, zamanaşımı ve uygulanacak diğer kurallar bakımından önem taşıyabilir.

TTK m. 19 uyarınca bir tacirin borçlarının ticari olması asıl olmakla birlikte, gerçek kişi tacir bakımından işlemin ticari işletmesiyle ilgisiz olduğunu karşı tarafa açıkça bildirmesi veya işin niteliğinin ticari sayılmaya elverişli olmaması gibi durumlar ayrıca değerlendirilir.

Ticari işlerde faiz uygulanması; taraflar arasındaki sözleşmeye, alacağın niteliğine ve ilgili kanun hükümlerine bağlıdır. Sözleşmede faiz kararlaştırılmışsa hükmün geçerliliği ve kapsamı incelenir. Faiz oranı kararlaştırılmamışsa uygulanacak yasal veya ticari faiz hükümleri değerlendirilir.

Her ticari borçta aynı faiz oranının uygulanacağı varsayılmamalıdır.

İşletme adı, işletmeyi tanıtmak ve benzer işletmelerden ayırmak için kullanılan addır. Ticaret unvanından farklı bir işlevi vardır. İşletme adının korunması, tescil durumu ve somut kullanım koşullarına göre değerlendirilir.

Başkasının ayırt edici adını hukuka aykırı biçimde kullanması hâlinde, olayın özelliklerine göre ticaret unvanının korunması, haksız rekabet veya marka hukuku kapsamında hukuki yollar gündeme gelebilir.

Rakip işletmenin dürüstlük kurallarına aykırı davranışları nedeniyle ticari faaliyetlerin olumsuz etkilenmesi, koşulları varsa haksız rekabet oluşturabilir. Örneğin yanıltıcı açıklamalar, karıştırılmaya yol açan tanıtımlar veya rakibin ürünleri hakkında gerçeğe aykırı beyanlar somut olayda değerlendirilir.

Haksız rekabet hâlinde hukuka aykırı davranışın tespiti, önlenmesi, sonuçlarının ortadan kaldırılması ve şartları varsa tazminat talep edilmesi mümkün olabilir.

Hukuki dayanak: TTK m. 54 ve devamı.

İşveren, iş ilişkisi kapsamında işçilerin ücretlerini ödeme, iş sağlığı ve güvenliğini sağlama, çalışma sürelerine ilişkin kurallara uyma ve mevzuattan doğan diğer yükümlülükleri yerine getirme sorumluluğuna sahiptir.

Bu yükümlülükler esas olarak 4857 sayılı İş Kanunu, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve ilgili diğer mevzuat çerçevesinde değerlendirilir. İşverenin gerçek kişi veya şirket olması, uygulanacak özel kurallar bakımından önem taşıyabilir.

Ticari işletme faaliyetleri işletme sahibinin kararı, ekonomik nedenler veya hukuki engeller gibi çeşitli sebeplerle sona erebilir. İşletmenin kapatılması hâlinde vergi, sicil, çalışanlar, sözleşmeler ve alacaklılarla ilgili yükümlülüklerin yerine getirilmesi gerekir.

İşletmenin sahibi bir şirketse, şirketin sona ermesi ve tasfiyesi ticari işletmenin faaliyetinin durdurulmasından farklı bir hukuki süreç olabilir.

Uyuşmazlığın niteliğine göre görevli mahkeme değişir. Ticari dava niteliğindeki uyuşmazlıklarda kural olarak asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Ancak iş hukuku, tüketici hukuku, fikrî mülkiyet veya başka özel hukuk alanlarına giren uyuşmazlıklarda farklı görev kuralları uygulanabilir.

Dava açılmadan önce görev ve yetki, zorunlu arabuluculuk, zamanaşımı, deliller ve talep sonucu birlikte değerlendirilmelidir.