Sahte Kanser İlaçları ve Hukuki Sorumluluk
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Mevzuat, süreler ve tutarlar zaman içinde değişebilir; somut durumunuz için güncel değerlendirme alın.
Avukat Gizem Gonce: “Bir insanın tedavi umudunu kazanç kapısına dönüştürmek, yalnızca ekonomik bir suç olarak değerlendirilemez.”
Türkiye'de son kullanma tarihi geçmiş kanser ilaçlarının ambalaj ve prospektüslerinin değiştirilerek yeniden piyasaya sürüldüğü iddiasıyla yürütülen soruşturma, ilaç güvenliği ve halk sağlığının korunması konusunu yeniden gündeme taşıdı. İstanbul merkezli 11 ilde gerçekleştirilen operasyonlarda çok sayıda şüpheli hakkında işlem yapılırken, soruşturmanın devamında yeni şüpheliler de tespit edildi.
Konuyu hukuki boyutlarıyla değerlendiren Avukat Gizem Gonce, sahte ve miadı geçmiş ilaçların piyasaya sürülmesinin yalnızca ticari usulsüzlük olarak ele alınamayacağını belirterek, “Burada korunması gereken en temel değer insan hayatıdır. Özellikle kanser gibi ağır hastalıklarla mücadele eden kişilerin tedavi süreçlerinde kullanılan ilaçların güvenilirliği, doğrudan yaşam hakkıyla bağlantılıdır.” dedi.
Son kullanma tarihi geçmiş kanser ilaçlarının ambalajları değiştirilerek yeniden satışa sunulması hukuken nasıl değerlendirilir?
Avukat Gizem Gonce: Öncelikle şunu belirtmek gerekir: Bir ilacın son kullanma tarihinin değiştirilmesi, ambalajının yenilenmesi veya gerçeğe aykırı bilgilerle yeniden satışa sunulması basit bir etiketleme hatası değildir.
İlacın niteliğine, yapılan eyleme, meydana gelen tehlikeye ve elde edilen delillere göre Türk Ceza Kanunu kapsamında farklı suçlar gündeme gelebilir. Özellikle TCK'nın 187. maddesinde düzenlenen kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretme veya satma suçu önem taşımaktadır.
Bunun yanında somut olayın özelliklerine göre dolandırıcılık, belgede sahtecilik ve başka suçlar da değerlendirme konusu olabilir.
Ancak her olayın ayrı değerlendirilmesi gerekir. Bir soruşturma kapsamında şüpheli olmak, tek başına suçun kesinleştiği anlamına gelmez. Nihai hukuki nitelendirme yargılama sonucunda yapılır.
Böyle bir olayda neden yalnızca ekonomik zarar değil, yaşam hakkı ihlali üzerinde de durulmalı?
Avukat Gizem Gonce: Çünkü ilaç, sıradan bir ticari ürün değildir. Özellikle kanser tedavisinde kullanılan ilaçlar, hastaların yaşam mücadelesinin önemli bir parçasıdır.
Anayasa'nın 17. maddesi yaşam hakkını, 56. maddesi sağlık hakkını ve 60. maddesi sosyal güvenlik hakkını güvence altına alır.
Devletin sorumluluğu yalnızca sağlık hizmetlerine erişimi sağlamakla sınırlı değildir. Piyasaya sunulan ilaçların güvenilirliğinin denetlenmesi, sahte ve güvensiz ürünlerin tespit edilmesi ve vatandaşların bu ürünlerden korunması da kamusal sorumluluğun önemli bir parçasıdır.
Burada mesele yalnızca bir kişinin parasının dolandırılması değildir. Bir hastanın tedavisinin aksaması, etkisiz veya güvenilirliği şüpheli bir ilaç kullanması ve sağlığının tehlikeye girmesi söz konusu olabilir.
Türkiye'de ilaçların takibi için İlaç Takip Sistemi bulunuyor. Buna rağmen bu tür olaylar nasıl yaşanabiliyor?
Avukat Gizem Gonce: İlaç Takip Sistemi, ilaçların üretim veya ithalatından başlayarak tedarik zincirindeki hareketlerinin izlenmesini sağlayan önemli bir güvenlik mekanizmasıdır. Her ilaç kutusuna ait karekod üzerinden ürünün hareketleri takip edilebilir.
Ancak hiçbir teknolojik sistem tek başına bütün riskleri ortadan kaldırmaz. Sistemin etkinliği; doğru veri girişi, düzenli denetim, tedarik zincirinin kontrolü ve şüpheli işlemlere hızlı müdahale edilmesiyle mümkündür.
Özellikle ambalajın, etiketin veya ürün bilgilerinin usulsüz biçimde değiştirilmesi iddiaları karşısında yalnızca karekod kontrolüyle yetinilmemeli; ilacın kaynağı, seri numarası, saklama koşulları ve tedarik zinciri de incelenmelidir.
Sahte veya tarihi geçmiş ilaç kullandığını düşünen hastalar ne yapmalı?
Avukat Gizem Gonce: Öncelikle vatandaşlarımızın kendi başlarına ilaç üzerinde değişiklik yapmamalarını, ambalajı atmadan muhafaza etmelerini ve ilacı temin ettikleri eczane veya sağlık kuruluşuyla derhal iletişime geçmelerini öneriyorum.
Şüpheli bir ürünle karşılaşıldığında Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumuna bildirim yapılması ve gerekli resmi incelemenin talep edilmesi önemlidir.
İlaç kullanımıyla ilgili herhangi bir şüphe varsa tedavinin nasıl sürdürüleceğine mutlaka hastanın hekimi karar vermelidir. Hastalar kendi kararlarıyla kanser tedavilerini kesmemeli veya değiştirmemelidir.
Ayrıca fatura, reçete, ilaç kutusu, karekod bilgisi, ödeme kayıtları ve yazışmalar gibi belgeler olası bir hukuki süreç bakımından saklanmalıdır.
Bu ilaçları satan veya dağıtan kişiler hangi hukuki sorumluluklarla karşılaşabilir?
Avukat Gizem Gonce: Burada cezai sorumlulukla hukuki tazminat sorumluluğunu birbirinden ayırmak gerekiyor.
Türk Ceza Kanunu'nun 187. maddesi, kişilerin hayatını ve sağlığını tehlikeye sokacak biçimde ilaç üretme veya satma fiillerini suç olarak düzenlemektedir. Somut olayın şartlarına göre başka ceza hükümleri de uygulanabilir.
Diğer taraftan, sahte veya güvenli olmayan ilaç nedeniyle zarar gören kişiler bakımından maddi ve manevi tazminat talepleri gündeme gelebilir.
Hastanın bedensel zarar görmesi, tedavi sürecinin olumsuz etkilenmesi, ek sağlık giderlerine katlanması veya başka bir zarara uğraması halinde sorumluların belirlenmesi ve zarar ile eylem arasındaki illiyet bağının ortaya konulması önem taşır.
Burada üretici, tedarikçi, satıcı ve olayla bağlantısı bulunan diğer kişilerin sorumluluğu somut olayın koşullarına göre ayrı ayrı değerlendirilmelidir.
Bu olaydan çıkarılması gereken en önemli sonuç nedir?
Avukat Gizem Gonce: Bence bu olayın bize hatırlattığı en önemli gerçek, sağlık alanında güvenin hiçbir ekonomik çıkarla değiştirilemeyeceğidir.
Bir insan kanser tedavisi görürken yalnızca bir ilaç satın almaz; o ilacın güvenilir olduğuna, doğru koşullarda üretildiğine ve kendisine doğru şekilde ulaştırıldığına inanır.
Bu güvenin kötüye kullanılması, toplumun sağlık sistemine duyduğu güveni de zedeler.
İlaç güvenliği yalnızca sağlık sektörünün değil, hukuk devletinin de temel meselelerinden biridir. Denetim mekanizmaları etkin çalışmalı, ihlaller ortaya çıkarıldığında etkili soruşturmalar yürütülmeli ve mağdurların hak arama yollarına erişimi sağlanmalıdır.
Çünkü hiçbir ticari kazanç, bir insanın yaşamından daha değerli değildir. Bir hastanın şifa umudu, kimsenin haksız kazanç aracı olamaz.
Avukat Gizem Gonce
Kaynaklar ve mevzuat
TCK m. 186, hayat ve sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş veya değiştirilmiş ilaçların satılması, tedarik edilmesi veya bulundurulmasını da düzenler. Hangi hükmün uygulanabileceği fiile ve delillere göre belirlenir.