Dava Türleri Rehberi

Şirket ortaklığından çıkarılma, bir ortağın kanunda veya şirket sözleşmesinde öngörülen koşulların gerçekleşmesi hâlinde ortaklık ilişkisinden çıkarılmasıdır. Limited şirketlerde TTK m. 640 kapsamında şirket sözleşmesinde çıkarma sebepleri düzenlenebilir; ayrıca haklı sebeple çıkarma davası açılması da gündeme gelebilir. Anonim şirketlerde ise aynı kurallar doğrudan uygulanmaz. Uyuşmazlığın şirket türüne, esas sözleşmeye ve olayın özelliklerine göre değerlendirilmesi gerekir.

Limited şirket ortağı, kanunda veya şirket sözleşmesinde belirtilen koşulların varlığı hâlinde ortaklıktan çıkma hakkını kullanabilir. TTK m. 638 uyarınca şirket sözleşmesiyle çıkma hakkı tanınabileceği gibi, haklı sebeplerin bulunması durumunda mahkemeden çıkmaya izin verilmesi de istenebilir. Mahkeme, somut olayın özelliklerine göre ortağın ayrılmasına ve ayrılma akçesinin belirlenmesine ilişkin sonuçları değerlendirir. Ortaklık ilişkisini sürdürülemez hâle getiren olayların belgelenmesi önem taşır.

Şirket payının devri, şirket türüne göre farklı şekil ve onay şartlarına tabi olabilir. Limited şirketlerde pay devrinde yazılı sözleşme, imzaların noter tarafından onaylanması ve kural olarak genel kurul onayı gibi koşullar gündeme gelir. Anonim şirketlerde ise payın türü, senede bağlanıp bağlanmadığı ve esas sözleşmedeki hükümler önemlidir. Hukuka aykırı bir devir işleminin geçersizliğinin tespiti veya pay sahipliğinin belirlenmesi için dava açılması mümkün olabilir.

Şirket ortakları arasında kâr dağıtımı, yönetim, bilgi alma, sermaye yükümlülükleri ve şirket kararlarının uygulanması gibi konularda uyuşmazlık çıkabilir. Bu uyuşmazlıklarda öncelikle şirket türü, ana sözleşme veya esas sözleşme hükümleri ve Türk Ticaret Kanunu birlikte incelenmelidir. Her ortaklar arası uyuşmazlık doğrudan şirketin feshi sonucunu doğurmaz. Uyuşmazlığın niteliğine göre karar iptali, alacak, tazminat, çıkma veya fesih talepleri değerlendirilebilir.

Şirket sermayesinin artırılması veya azaltılması, kanunda öngörülen karar, toplantı, tescil ve ilan usullerine uygun biçimde gerçekleştirilmelidir. Sermaye artırımı sırasında ortakların rüçhan haklarının ihlali, eşit işlem ilkesine aykırılık veya usulsüz genel kurul kararı uyuşmazlık yaratabilir. Sermaye azaltımında ise alacaklıların korunmasına ilişkin kurallar dikkate alınmalıdır. İşlemin hukuka aykırılığına göre kararın iptali, butlanın tespiti veya diğer hukuki başvuru yolları gündeme gelebilir.

Şirketin sona ermesi, her zaman tüzel kişiliğin derhâl ortadan kalkması anlamına gelmez. Tasfiye sürecinde şirketin devam eden işleri tamamlanır, alacakları tahsil edilir, borçları ödenir ve kalan malvarlığı kanuna ve şirket sözleşmesine göre dağıtılır. Tasfiye, şirket türüne ve sona erme sebebine göre farklı kurallara tabidir. Tasfiye işlemlerinde usulsüzlük bulunması hâlinde ilgili kişilerin sorumluluğu ve hukuki başvuru yolları ayrıca değerlendirilmelidir.

Tasfiye memurları, tasfiye işlemlerini kanuna ve şirket menfaatlerine uygun biçimde yürütmekle yükümlüdür. Şirket varlıklarının korunmaması, alacakların takip edilmemesi, alacaklıların haklarının ihlal edilmesi veya malvarlığının hukuka aykırı dağıtılması sorumluluk doğurabilir. Tazminat talebinde bulunulabilmesi için hukuka aykırı davranış, zarar, kusur ve uygun illiyet bağı değerlendirilir. Sorumluluk, şirket türüne ve tasfiye memurunun hukuki konumuna göre belirlenir.

Şirket birleşmesi ve bölünmesi, Türk Ticaret Kanunu'nun 134 ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Bu işlemlerde ortakların, alacaklıların ve çalışanların haklarının korunması gerekir. Birleşme veya bölünme kararının kanuna aykırı alınması, inceleme ve bilgilendirme yükümlülüklerinin ihlali ya da ortaklık haklarının zarar görmesi hâlinde kanunda öngörülen hukuki yollar kullanılabilir. İşlemin türüne göre iptal, tazminat veya özel düzenlemelere dayalı talepler gündeme gelebilir.

Anonim şirketlerde pay sahipleri, şirket işlemlerinin belirli yönlerinin açıklığa kavuşturulmasını isteyebilir. TTK m. 438 ve devamı uyarınca genel kuruldan özel denetim talep edilmesi mümkündür. Genel kurulun talebi reddetmesi hâlinde, kanundaki pay sahipliği ve süre koşullarının gerçekleşmesi şartıyla mahkemeye başvurulabilir. Özel denetim, şirketin tüm faaliyetlerinin sınırsız biçimde incelenmesi değil, belirli olayların ve işlemlerin açıklığa kavuşturulması amacı taşır.

Şirket ortaklarının bilgi alma ve inceleme hakkı, ortaklık ilişkisinin temel güvencelerindendir. Anonim şirketlerde TTK m. 437, limited şirketlerde ise TTK m. 614 başta olmak üzere ilgili hükümler uygulanır. Ortak, şirket faaliyetleri, finansal tablolar ve belirli işlemler hakkında bilgi talep edebilir. Talebin haksız biçimde reddedilmesi veya cevapsız bırakılması hâlinde mahkemeye başvuru imkânı bulunabilir. Hakkın kullanılması şirket sırlarının korunmasıyla birlikte değerlendirilir.

Ticari alacak davaları, ticari işletmelerin faaliyetleri sırasında doğan ödenmemiş borçların tahsili amacıyla açılır. Mal veya hizmet bedeli, sözleşme alacağı, komisyon, cari hesap bakiyesi ve benzeri talepler bu kapsamda değerlendirilebilir. Alacağın dayanağı olan sözleşme, faturalar, teslim belgeleri, yazışmalar ve ödeme kayıtları önem taşır. Ticari dava niteliğindeki para alacağı taleplerinde TTK m. 5/A kapsamında dava şartı arabuluculuk uygulanıp uygulanmadığı kontrol edilmelidir.

Ticari sözleşmenin taraflarından birinin yükümlülüğünü hiç veya gereği gibi yerine getirmemesi sözleşmeye aykırılık oluşturabilir. Alacaklı taraf, koşulları varsa aynen ifa, sözleşmeden dönme, fesih veya tazminat talep edebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun sözleşmeye aykırılığa ilişkin hükümleri ile özel ticari düzenlemeler birlikte değerlendirilir. Zararın ve sözleşme ihlalinin ispatlanması gerekir. Para tazminatı taleplerinde zorunlu arabuluculuk şartı ayrıca incelenmelidir.

Ticari sözleşmelerde fesih ve sözleşmeden dönme birbirinden farklı hukuki sonuçlar doğurur. Sürekli edimli sözleşmelerde fesih, kural olarak geleceğe etkili sonuç doğururken dönme geçmişe etkili sonuçlar meydana getirebilir. Hangi yolun kullanılabileceği sözleşmenin türüne, ihlalin ağırlığına ve kanuni düzenlemelere bağlıdır. Fesih bildiriminin şekli, süresi ve karşı tarafa ulaştığının ispatı önemlidir.

Cari hesap sözleşmesi, tarafların karşılıklı alacaklarını tek tek istemek yerine hesap dönemi sonunda ortaya çıkan bakiyeyi talep etmelerine imkân tanır. TTK m. 89 ve devamında düzenlenen cari hesap ilişkisinde hesap kesimi, bakiye ve itiraz süreleri önem taşır. Taraflar arasındaki hesap ekstresi, mutabakat yazıları, faturalar ve banka kayıtları incelenmelidir. Cari hesap ilişkisinin gerçekten kurulup kurulmadığı ve talebin hangi döneme ilişkin olduğu belirlenmelidir.

Ticari ilişkilerde düzenlenen faturalar, mal veya hizmet sunumuna ilişkin önemli belgelerdir. Ancak faturanın tek başına düzenlenmiş olması, her durumda alacağın kesin olarak doğduğunu göstermez. Faturanın dayandığı işlem, teslim veya hizmetin gerçekleşip gerçekleşmediği, faturaya süresinde itiraz edilip edilmediği ve tarafların ticari defterleri birlikte değerlendirilir. TTK m. 21 ve ilgili hükümler kapsamında faturanın hukuki etkisi somut olayın özelliklerine göre belirlenir.

Ticari sözleşmenin haksız biçimde sona erdirilmesi, karşı taraf bakımından maddi zarara yol açabilir. Özellikle belirli süreli sözleşmelerde erken fesih, bildirim sürelerine uyulmaması veya haklı sebep bulunmadan sözleşmenin sona erdirilmesi tazminat sorumluluğu doğurabilir. Sözleşmedeki fesih hükümleri, kanuni düzenlemeler, zarar ve illiyet bağı birlikte incelenmelidir. Talep edilebilecek tazminatın kapsamı her sözleşme türünde aynı değildir.

Cezai şart, sözleşmede belirlenen yükümlülüğün ihlali hâlinde ödenmesi kararlaştırılan tutardır. Türk Borçlar Kanunu m. 179 ve devamında düzenlenmiştir. Cezai şartın geçerliliği, hangi ihlale bağlandığı, muacceliyet koşulları ve talep edilebilirliği incelenmelidir. Tacirler bakımından aşırı cezai şartın indirilmesi konusunda TBK m. 182 ve TTK m. 22 birlikte değerlendirilir. Sözleşme metninin açık olması uyuşmazlıkların önlenmesi bakımından önemlidir.

Ticari borçlunun borcunu zamanında ödememesi hâlinde temerrüt faizi gündeme gelebilir. Faizin başlangıcı, oranı ve uygulanacak mevzuat; sözleşme hükümlerine, borcun niteliğine ve tarafların tacir olup olmadığına göre belirlenir. TTK m. 8 ve 9 ile TBK'nın temerrüt hükümleri dikkate alınmalıdır. Ticari işlerde faiz oranının belirlenmesinde özel kanunlar da önem taşıyabilir. Faiz talebinin açıkça ortaya konulması gerekir.

Haksız rekabet, rakipler veya tedarikçiler ile müşteriler arasındaki ilişkileri etkileyen dürüstlük kuralına aykırı ticari davranışları kapsar. TTK m. 54 ve devamında düzenlenen haksız rekabet hükümleri uyarınca tespit, men, sonuçların ortadan kaldırılması ve koşulları varsa tazminat talep edilebilir. Yanıltıcı reklam, kötüleme, karıştırılmaya yol açan davranışlar ve ticari sırların hukuka aykırı kullanılması örnek olarak gösterilebilir.

Ticari sırlar, işletmenin rekabet gücünü etkileyen ve gizli tutulmasında haklı menfaat bulunan bilgilerdir. Müşteri listeleri, fiyatlandırma yöntemleri, üretim teknikleri ve stratejik bilgiler somut olayın özelliklerine göre ticari sır niteliği taşıyabilir. Bu bilgilerin hukuka aykırı biçimde elde edilmesi veya kullanılması haksız rekabet ve sözleşmeye aykırılık sorumluluğu doğurabilir. Koruma için gizlilik sözleşmeleri, erişim kayıtları ve bilgi güvenliği tedbirleri önemlidir.

Ticari işletmenin devri, aktif ve pasif unsurlarıyla işletmenin bir bütün olarak devredilmesini konu alabilir. TTK m. 11 ve ilgili hükümler ile TBK'nın işletme devrine ilişkin düzenlemeleri dikkate alınır. Devir sözleşmesinin kapsamı, devredilen malvarlığı unsurları, borçlar, çalışanlar ve alacaklıların korunması önem taşır. Devir sonrasında ortaya çıkan borç ve sorumluluk uyuşmazlıkları, sözleşme ve kanuni hükümler çerçevesinde çözümlenir.

Ticari işletme veya işletme unsurları üzerinde rehin kurulması, alacağın teminat altına alınmasını sağlayabilir. Ancak rehin türü, kuruluş şekli, sicile tescil ve kapsamı ilgili özel mevzuata göre belirlenir. Rehin hakkının kapsamı, öncelik sırası ve paraya çevrilme süreci uyuşmazlık konusu olabilir. Alacaklı ve borçlunun hakları, rehin sözleşmesi ve ilgili sicil kayıtları incelenerek değerlendirilmelidir.

Sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü koşullar, edimler arasındaki dengeyi dürüstlük kuralına aykırı biçimde bozabilir. TBK m. 138 kapsamında aşırı ifa güçlüğü koşullarının gerçekleşmesi hâlinde sözleşmenin uyarlanması talep edilebilir. Uyarlama için öngörülemezlik, borçludan kaynaklanmayan olağanüstü durum ve ifanın dürüstlük kuralına aykırı derecede ağırlaşması gibi şartlar aranır. Her ekonomik dalgalanma kendiliğinden uyarlama hakkı doğurmaz.

Ticari sözleşmelerin geçerliliği; tarafların ehliyeti, irade açıklamaları, sözleşmenin konusu, şekil şartları ve emredici hukuk kuralları bakımından incelenir. Kanuna, ahlaka veya kamu düzenine aykırılık gibi nedenler geçersizlik sonucunu doğurabilir. Bazı sözleşmelerde özel şekil koşulları bulunduğundan yalnızca tarafların anlaşmış olması yeterli değildir. Geçersizlik iddiası ve buna bağlı iade talepleri somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.

Borçlunun ilamsız icra takibine itiraz etmesi üzerine alacaklı, koşulları varsa İİK m. 67 kapsamında itirazın iptali davası açabilir. Davada alacağın varlığı ve miktarı genel hükümlere göre incelenir. Ticari uyuşmazlık niteliğindeki bu taleplerde dava şartı arabuluculuk uygulanabilir. İtirazın iptali davası için kanunda öngörülen bir yıllık süreye dikkat edilmelidir. İcra inkâr tazminatı koşulları da ayrıca değerlendirilir.

Ticari satış sözleşmelerinde satıcı malı teslim etmeyi, alıcı ise bedeli ödemeyi üstlenir. Malın teslim edilmemesi, ayıplı teslim, bedelin ödenmemesi veya sözleşmeye aykırı ifa uyuşmazlığa neden olabilir. TTK'nın ticari satış hükümleri ile TBK'nın satış sözleşmesine ilişkin hükümleri birlikte uygulanır. Teslim belgeleri, faturalar, taşıma kayıtları ve ayıp ihbarları davanın sonucunu etkileyebilir.

Ticari satışta teslim edilen malın sözleşmede kararlaştırılan özellikleri taşımaması ayıplı ifa oluşturabilir. Alıcının ayıbı inceleme ve uygun sürede bildirme yükümlülüğü, satışın türüne ve uygulanacak mevzuata göre değerlendirilir. Alıcının bedelden indirim, ücretsiz onarım, değiştirme veya sözleşmeden dönme gibi hakları gündeme gelebilir. Tacirler arasındaki satışlarda TTK m. 23 ve TBK'nın satış hükümleri özellikle önem taşır.

Satıcının kararlaştırılan miktardan daha az mal teslim etmesi, sözleşmeye aykırılık oluşturabilir. Alıcı, eksik teslimin tamamlanmasını, koşulları varsa zararının giderilmesini veya sözleşmede tanınan diğer haklarını kullanmayı talep edebilir. Teslim tutanakları, irsaliyeler, tartım belgeleri ve depo kayıtları uyuşmazlığın ispatında önemlidir. Eksikliğin ne zaman fark edildiği ve karşı tarafa ne zaman bildirildiği de değerlendirilmelidir.

Ticari satış veya tedarik sözleşmesinde malın kararlaştırılan tarihte teslim edilmemesi, alıcı bakımından zarara yol açabilir. Üretimin durması, müşteriye karşı yükümlülüklerin yerine getirilememesi veya ek maliyet oluşması tazminat talebine konu olabilir. Gecikmenin borçluya yüklenebilir olup olmadığı, mücbir sebep iddiası ve sözleşmedeki cezai şart hükümleri incelenmelidir. Zararın belgelenmesi gerekir.

Ticari işletmeler arasında danışmanlık, bakım, lojistik, yazılım, reklam veya teknik hizmet sözleşmeleri kurulabilir. Hizmetin hiç sunulmaması, eksik veya ayıplı sunulması ya da bedelin ödenmemesi uyuşmazlık doğurabilir. Sözleşme, iş teslim tutanakları, e-posta yazışmaları ve faturalar incelenmelidir. Sözleşmenin hukuki niteliği doğru belirlenerek uygulanacak özel hükümler tespit edilmelidir.

Bir tarafın eser meydana getirmeyi, diğer tarafın bedel ödemeyi üstlendiği sözleşmeler TBK m. 470 ve devamında düzenlenir. İnşaat, üretim, montaj ve özel imalat işleri eser sözleşmesi niteliği taşıyabilir. Ayıplı iş, eksik ifa, gecikme veya bedel uyuşmazlıklarında işin kabulü, ayıp bildirimi ve teknik inceleme önemlidir. Ticari dava ve arabuluculuk koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Alt yüklenici, üstlendiği işin bir bölümünü ana yükleniciyle yaptığı sözleşme kapsamında yerine getirir. Hakedişlerin ödenmemesi, işin eksik yapılması, gecikme veya sözleşmenin haksız sona erdirilmesi uyuşmazlığa yol açabilir. Ana sözleşme ile alt yüklenici sözleşmesinin kapsamı, ödeme koşulları ve işin teslim belgeleri birlikte incelenmelidir. Tarafların sorumluluğu sözleşmesel ilişkilerine göre belirlenir.

Tedarik sözleşmeleri, işletmelerin ihtiyaç duyduğu ürün veya hizmetlerin belirli koşullarla sağlanmasını düzenler. Tedarikin kesilmesi, fiyat ve miktar şartlarına uyulmaması veya kalite standartlarının ihlali zarar doğurabilir. Sözleşmenin süresi, sipariş mekanizması, teslim koşulları ve fesih hükümleri incelenmelidir. Sürekli tedarik ilişkilerinde geçmiş uygulamalar ve ticari yazışmalar da sözleşmenin yorumlanmasında önem taşıyabilir.

Distribütörlük sözleşmesi, belirli ürünlerin bir bölgede dağıtılması veya satılması için taraflar arasında sürekli bir ticari ilişki kurar. Münhasırlık, hedefler, stok yükümlülükleri, satış sonrası hizmetler ve sözleşmenin sona ermesi başlıca uyuşmazlık konularıdır. Sözleşmenin niteliğine göre TBK, TTK ve rekabet hukuku hükümleri uygulanabilir. Sözleşme sona erdiğinde portföy tazminatı veya denkleştirme talebinin koşulları ayrıca incelenmelidir.

Bayilik sözleşmesinin haksız veya sözleşmeye aykırı biçimde sona erdirilmesi, bayi bakımından zarar doğurabilir. Stokların durumu, yatırım giderleri, sözleşme süresi, fesih bildirimi ve tarafların yükümlülükleri değerlendirilir. Her bayilik sözleşmesinde otomatik olarak tazminat hakkı doğmaz. Sözleşmenin acentelik veya başka bir sözleşme türüne benzer özellikleri taşıyıp taşımadığı da hukuki nitelendirme bakımından önemlidir.

Franchise ilişkisi; marka, işletme sistemi, know-how ve ticari destek unsurlarını içerebilir. Franchise verenin destek yükümlülüğünü yerine getirmemesi, franchise alanın marka standartlarına uymaması, ücretlerin ödenmemesi veya sözleşmenin feshi uyuşmazlık yaratabilir. Sözleşme hükümleri, fikrî mülkiyet hakları ve rekabet hukuku birlikte değerlendirilmelidir. Gizlilik, rekabet yasağı ve sözleşme sonrası yükümlülüklerin geçerliliği ayrıca incelenmelidir.

Acente, belirli bir yer veya bölge içinde ticari işletme sahibinin sözleşmelerine aracılık edebilir veya onun adına sözleşme yapabilir. TTK m. 102 ve devamı acentelik ilişkisini düzenler. Komisyon, masraf, denkleştirme istemi, rekabet yasağı ve sözleşmenin sona ermesi sık karşılaşılan uyuşmazlıklardır. Acentenin bağımsız tacir niteliği ve sözleşmenin gerçek içeriği dikkate alınmalıdır.

Acentelik sözleşmesinin sona ermesinden sonra acente, belirli koşullarda müvekkilden denkleştirme isteminde bulunabilir. TTK m. 122 uyarınca müvekkilin acentenin kazandırdığı yeni müşterilerden önemli menfaat elde etmeye devam etmesi ve acentenin sözleşmenin sona ermesi nedeniyle ücret kaybına uğraması gibi şartlar aranır. Denkleştirme isteminin kapsamı ve süresi kanuna göre belirlenir. Her sözleşme sona ermesinde bu tazminat otomatik olarak doğmaz.

Komisyon sözleşmeleri ve ticari aracılık ilişkilerinde, aracılık veya işlem sonucunda hak edilen ücretin ödenmemesi alacak davasına konu olabilir. Komisyonun hangi işlemle hak edildiği, ücretin muacceliyet tarihi ve tarafların anlaşması incelenmelidir. Yazılı sözleşme bulunmasa dahi ticari yazışmalar, teklif kayıtları ve ödeme belgeleri delil niteliği taşıyabilir. Sözleşmenin acentelik veya simsarlık niteliğinde olması uygulanacak hükümleri değiştirebilir.

Ticari temsilci ve ticari vekilin işletme adına yaptığı işlemlerin işletme sahibini bağlayıp bağlamadığı, temsil yetkisinin kapsamına göre belirlenir. TBK m. 547 ve devamındaki hükümler ile ticaret sicili kayıtları önem taşır. Yetkinin sınırlandırılması, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik ve yetkisiz temsilin sonuçları somut olayda incelenmelidir. İşlem belgeleri ve sicil kayıtları uyuşmazlığın çözümünde önemlidir.

Çek, kanunda düzenlenen bir kambiyo senedidir ve belirli şekil şartlarını taşımalıdır. Çek bedelinin ödenmemesi hâlinde kambiyo senetlerine özgü takip veya genel hükümlere göre dava yolları gündeme gelebilir. Çekin ibraz süresi, keşide yeri, ödeme yeri ve zamanaşımı gibi hususlar dikkatle incelenmelidir. Çek üzerindeki imza, ciro zinciri ve ödeme kayıtları da uyuşmazlığın sonucunu etkileyebilir.

Çekin ibrazında karşılığının bulunmaması, çek hamiline belirli hukuki haklar sağlayabilir. Çek Kanunu ve TTK hükümleri kapsamında başvuru yolları değerlendirilmelidir. Çek bedelinin tahsili için icra takibi veya dava açılması mümkün olabilir; ayrıca kanunda düzenlenen cezai süreçler ayrı niteliktedir. İbraz süresi, çekin geçerliliği ve hamilin yetkisi mutlaka kontrol edilmelidir.

Çekin kaybolması, çalınması veya zayi olması hâlinde hak sahibinin çekin iptalini talep etmesi gündeme gelebilir. TTK'nın kıymetli evrakın iptaline ilişkin hükümleri uygulanır. Mahkeme, senedin niteliğine göre ilan ve ödeme yasağı gibi koruyucu tedbirleri değerlendirebilir. Çekin zayi olduğunu ileri süren kişinin hak sahipliğini ve kayıp olgusunu ortaya koyması gerekir. İptal kararı, alacağın maddi hukuk bakımından kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmez.

Bono, belirli bir bedelin kayıtsız ve şartsız ödenmesini içeren kambiyo senedidir. Bono alacağının tahsilinde senedin zorunlu unsurları, vade, ödeme yeri, düzenleme tarihi ve zamanaşımı incelenmelidir. Kambiyo senetlerine özgü takip yoluna başvurulabileceği gibi, koşulları varsa alacak davası da açılabilir. Borçlunun imzaya, borca veya senedin geçerliliğine ilişkin itirazları ayrıca değerlendirilir.

Bir kişi, kendisinden talep edilen bono bedelinden hukuken sorumlu olmadığını ileri sürüyorsa menfi tespit davası açılması gündeme gelebilir. Senedin teminat amacıyla verildiği, bedelsiz kaldığı, imzanın kendisine ait olmadığı veya borcun ödendiği iddia edilebilir. İspat yükü, iddianın niteliğine ve kambiyo senetlerine ilişkin kurallara göre belirlenir. Ticari uyuşmazlıklarda TTK m. 5/A kapsamında arabuluculuk şartı ayrıca kontrol edilmelidir.

Kambiyo senedine dayalı icra takibinde borçlunun başvurduğu hukuki yol, takibin türüne göre değişir. İtirazın iptali davası ile icra mahkemesindeki şikâyet veya itiraz yolları birbirinden farklıdır. Bu nedenle takip dosyasının türü, borçlunun hangi itirazı yaptığı ve başvurulan yolun hukuki niteliği belirlenmelidir. Sürelerin kaçırılması önemli hak kayıplarına neden olabilir.

Kambiyo senedindeki imzanın borçluya ait olmadığı iddiası, takip hukukunda özel usul ve sürelerle ileri sürülür. İmza incelemesinde mukayese belgeleri, bilirkişi incelemesi ve senedin aslı önem taşır. İmza itirazı ile genel mahkemede açılabilecek menfi tespit davası aynı hukuki yol değildir. Somut takip türüne göre görevli merci ve başvuru süresi belirlenmelidir.

Senedin düzenlenmesine neden olan temel borç ilişkisinin hiç doğmaması, sona ermesi veya ifa edilmesi hâlinde senedin bedelsiz kaldığı ileri sürülebilir. Ödeme belgeleri, sözleşmeler, teslim kayıtları ve taraflar arasındaki yazışmalar önemlidir. Kambiyo senedinin soyutluk ilkesi nedeniyle temel ilişkiye dayalı savunmaların hangi kişiye karşı ileri sürülebileceği ayrıca değerlendirilmelidir.

Kıymetli evrakın kaybolması veya zayi olması hâlinde iptal davası açılması mümkün olabilir. İptal prosedürü senedin türüne göre farklılık gösterebilir. Mahkeme, hak sahibinin başvurusunu, senedin özelliklerini ve zayi olgusunu değerlendirir. Senedin iptali ile temel borç ilişkisinin sona ermesi birbirinden farklıdır. Bu nedenle iptal kararı sonrasında alacağın nasıl ileri sürüleceği ayrıca ele alınmalıdır.

Kambiyo senetlerinde zamanaşımı süreleri, senedin türüne ve başvurulan kişiye göre farklılık gösterir. Hamilin keşideciye, cirantalara veya diğer sorumlulara karşı başvuru hakları aynı süreye tabi olmayabilir. TTK'daki özel zamanaşımı hükümleri incelenmeden yalnızca genel zamanaşımı süresine dayanılması hak kaybına neden olabilir. Senedin vadesi, ibraz tarihi ve protesto işlemleri birlikte değerlendirilmelidir.

Ticari alacak nedeniyle başlatılan ilamsız icra takibine borçlunun itiraz etmesi, takibin durmasına yol açabilir. Alacaklı, İİK m. 67 uyarınca itirazın iptali davası açarak alacağını mahkeme önünde ispatlayabilir. Bir yıllık dava süresi, arabuluculuk dava şartı ve alacağın likit olup olmadığı önemlidir. İcra inkâr tazminatı talebinin koşulları ayrıca değerlendirilir.

Menfi tespit davası, bir borcun bulunmadığının mahkeme kararıyla belirlenmesi amacıyla açılır. Borçlu olmadığını ileri süren kişi, borcun hiç doğmadığını, ödendiğini veya başka bir nedenle sona erdiğini iddia edebilir. İİK m. 72 kapsamında açılan davalarda icra takibinin durdurulması ve ihtiyati tedbir koşulları ayrıca değerlendirilir. Ticari uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk hükümleri göz önünde bulundurulmalıdır.

Borçlu olmadığı hâlde icra tehdidi altında ödeme yapan kişi, koşulları varsa ödediği paranın iadesini istirdat davasıyla talep edebilir. İİK m. 72'de düzenlenen bu dava bakımından ödeme tarihi ve kanuni süreler önemlidir. Ödemenin hangi nedenle yapıldığı, borcun bulunup bulunmadığı ve davacının iade hakkı belgelerle ortaya konulmalıdır. Ticari uyuşmazlıklarda dava öncesi arabuluculuk şartı değerlendirilmelidir.

İhtiyati haciz, para alacağının güvence altına alınması amacıyla borçlunun malvarlığı üzerinde geçici hukuki koruma sağlar. İİK m. 257 ve devamında düzenlenen bu yol için kanundaki alacak ve koşulların bulunması gerekir. Alacağın vadesi, rehinle teminat altına alınıp alınmadığı ve borçlunun yerleşim yeri gibi unsurlar önemlidir. İhtiyati haciz kararı, alacağın kesin olarak ispatlandığı anlamına gelmez.

Hukuka aykırı veya koşulları ortadan kalkmış ihtiyati haciz kararına karşı kanunda öngörülen itiraz ve başvuru yolları kullanılabilir. Teminat gösterilmesi, alacağın ödenmesi veya haciz koşullarının bulunmadığının ortaya konulması kaldırma sonucunu doğurabilir. Başvuru süresi ve görevli merci, kararın hangi aşamada ve hangi usulle verildiğine göre belirlenir.

İflasın ertelenmesi kurumu yürürlükteki hukukta uygulanmamaktadır. Mali durumu bozulan borçlular bakımından konkordato, İİK m. 285 ve devamında düzenlenen temel hukuki kurumlardan biridir. Borçlu, kanuni koşullarla mahkemeden geçici ve kesin mühlet talep edebilir. Alacaklılar ise alacaklarını bildirme, projeye itiraz etme ve kanunun tanıdığı diğer hakları kullanma imkânına sahiptir.

Konkordato sürecinde alacaklıların alacaklarını süresinde ve belgeleriyle bildirmesi önemlidir. Alacağın miktarı, para birimi, teminat durumu ve dayanak belgeleri doğru şekilde sunulmalıdır. Alacaklı, konkordato projesine ilişkin görüş ve itirazlarını kanuni usule uygun biçimde iletebilir. Alacak kaydının kabul edilmemesi hâlinde başvurulabilecek yollar, konkordato dosyasındaki aşamaya göre belirlenir.

İflas kararı sonrasında alacaklıların alacaklarını iflas masasına bildirmesi gerekir. İflas idaresi tarafından düzenlenen sıra cetvelinde alacağın kabul edilmemesi veya yanlış sıraya alınması hâlinde sıra cetveline itiraz davası gündeme gelebilir. İİK m. 235 ve ilgili hükümler uyarınca görevli mahkeme ve dava süresi dikkatle incelenmelidir. İlan ve tebligat tarihleri hak kaybını önlemek bakımından önemlidir.

Ticaret şirketlerinin iflası, borçların ödenememesi ve kanuni iflas sebeplerinin gerçekleşmesi hâlinde gündeme gelir. İflas süreci, şirket malvarlığının tasfiyesi ve alacaklıların kanuni sıraya göre tatmin edilmesini amaçlar. Alacaklıların alacak kaydı, sıra cetveline itiraz, istihkak ve diğer başvuru hakları bulunabilir. Şirket ortaklarının sorumluluğu ise şirket türüne ve kanuni istisnalara göre belirlenir.

İflasın kaldırılması ile iflasın kapanması farklı hukuki sonuçlara sahip işlemlerdir. İflasın kaldırılması, kanunda belirtilen koşulların gerçekleşmesi hâlinde iflas kararının sonuçlarının ortadan kaldırılmasına ilişkindir. İflasın kapanması ise tasfiye işlemlerinin tamamlanmasıyla bağlantılıdır. Başvuru yolu, yetkili merci ve hukuki sonuçlar İİK hükümleri çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Taşıma sözleşmelerinde taşıyıcı, eşyayı kararlaştırılan yere ve koşullara uygun biçimde ulaştırmayı üstlenir. Eşyanın kaybı, hasarı veya geç teslimi taşıyıcının sorumluluğunu gündeme getirebilir. Taşımanın karayolu, denizyolu, havayolu veya demiryoluyla yapılması uygulanacak kuralları değiştirir. Sözleşme, taşıma senedi, teslim tutanağı ve hasar belgeleri incelenmelidir.

Taşıma sırasında eşyanın tamamen kaybolması, taşıyıcının sorumluluğuna yol açabilir. Sorumluluğun kapsamı taşıma türüne, uygulanacak uluslararası sözleşmelere ve iç hukuka göre belirlenir. Eşyanın taşıyıcıya teslim edildiği, kaybın hangi aşamada meydana geldiği ve taşıyıcının sorumluluktan kurtulma sebepleri incelenmelidir. Hasar ve değer belgeleri tazminat hesabında önem taşır.

Eşyanın taşıma sırasında zarar görmesi hâlinde taşıyıcının sorumluluğu gündeme gelebilir. Hasarın teslimden önce mi sonra mı meydana geldiği, ambalajın uygunluğu, yükleme ve boşaltma işlemleri ile taşıma koşulları değerlendirilmelidir. Hasar tutanağı, fotoğraflar, ekspertiz raporu ve teslim belgeleri delil niteliğindedir. İhbar ve zamanaşımı süreleri taşıma türüne göre değişebilir.

Taşıma işleminin kararlaştırılan sürede tamamlanmaması, özellikle ticari malların tesliminde ciddi zararlara neden olabilir. Üretim kaybı, sözleşme cezası veya müşteriye karşı doğan sorumluluklar tazminat talebine konu olabilir. Ancak gecikmenin taşıyıcıya yüklenebilir olması ve zararla uygun illiyet bağının bulunması gerekir. Taşıma sözleşmesi ve uygulanacak uluslararası düzenlemeler birlikte incelenmelidir.

Uluslararası karayolu eşya taşımalarında CMR Konvansiyonu uygulanabilir. CMR, taşıyıcının eşyanın kaybı, hasarı ve gecikmesinden doğan sorumluluğunu ve sorumluluğun sınırlarını düzenler. Taşıma senedi, teslim ve hasar kayıtları ile ihbar süreleri önemlidir. CMR'nin uygulanabilmesi için taşımanın sözleşmede belirtilen uluslararası taşıma koşullarını taşıması gerekir. Her karayolu taşıması otomatik olarak CMR kapsamına girmez.

Navlun, deniz yoluyla eşya taşıma sözleşmesinde taşıma hizmetinin karşılığı olan ücrettir. Navlunun ödenmemesi, eksik ödenmesi veya taşıma koşullarına göre muacceliyetinin tartışmalı olması dava konusu olabilir. Taşıma sözleşmesi, konişmento, yükleme ve teslim belgeleri incelenmelidir. Navlun alacağına ilişkin uyuşmazlıklarda TTK'nın deniz ticaretine ilişkin hükümleri ve varsa uluslararası sözleşmeler dikkate alınır.

Konişmento, deniz yoluyla taşınan eşya bakımından taşıma ilişkisini ve eşya üzerindeki hakları ilgilendiren önemli bir belgedir. Belgenin teslimi, eşyanın teslim alınması, taşıyanın sorumluluğu ve konişmento hükümlerinin kapsamı uyuşmazlık yaratabilir. Konişmentonun türü, düzenlenme şekli ve ciro zinciri incelenmelidir. TTK'nın deniz ticaretine ilişkin hükümleri ile uygulanabilecek uluslararası kurallar birlikte değerlendirilir.

Gemi alacaklısı hakkı, kanunda sayılan belirli alacakların gemi üzerinde özel güvenceye sahip olmasını sağlayabilir. Bu hak, alacağın niteliğine ve TTK'da öngörülen koşullara bağlıdır. Gemi alacağının hangi hukuki kategoriye girdiği, öncelik sırası ve takip yöntemi önemlidir. Gemi sicili, alacağın dayanağı ve geminin hukuki durumu birlikte incelenmelidir.

Gemi ihtiyati haczi, deniz alacaklarının güvence altına alınmasında önemli bir hukuki koruma yoludur. TTK'nın deniz alacakları ve gemilerin ihtiyati haczine ilişkin hükümleri uygulanır. Alacağın deniz alacağı niteliğinde olup olmadığı, gemiyle bağlantısı, yetkili mahkeme ve teminat koşulları değerlendirilmelidir. Gemi ihtiyati haczi, genel ihtiyati hacizden farklı özellikler taşır.

Gemilerin çarpışması sonucunda gemi, yük, çevre veya üçüncü kişiler zarar görebilir. TTK'nın gemi çatması hükümleri uyarınca sorumluluk, kusur durumu ve zarar görenlerin hakları değerlendirilir. Olay yeri kayıtları, seyir verileri, bilirkişi raporları ve deniz kazası incelemeleri önem taşır. Birden fazla geminin kusurlu olması hâlinde sorumluluğun paylaşımı gündeme gelebilir.

Deniz kazaları; karaya oturma, batma, çarpışma, yangın veya yük hasarı gibi farklı olaylardan kaynaklanabilir. Sorumluluk, geminin işletilmesi, taşıma sözleşmesi, kusur, sigorta ve uygulanabilir uluslararası düzenlemeler çerçevesinde belirlenir. Kazanın oluş şekli ve zararın kapsamı teknik inceleme gerektirebilir. Deniz kazası sonrasında delillerin zamanında toplanması ve ihbar sürelerine uyulması önemlidir.

Gemi kira sözleşmeleri, geminin belirli bir süre veya sefer için kullandırılmasını konu alabilir. Çıplak gemi kirası ve zaman çarteri gibi sözleşme türleri farklı hukuki sonuçlar doğurur. Kira bedeli, geminin elverişliliği, bakım, yakıt, işletme giderleri ve sözleşmenin sona ermesi uyuşmazlık yaratabilir. Sözleşmenin niteliği doğru belirlenerek TTK ve sözleşme hükümleri uygulanmalıdır.

Deniz taşımacılığında yükün ıslanması, kırılması, bozulması veya eksik teslim edilmesi taşıyanın sorumluluğunu gündeme getirebilir. Yükün gemiye teslim edildiği andaki durumu, istifleme, ambalaj, sıcaklık ve taşıma koşulları incelenmelidir. Konişmento kayıtları, survey raporları ve teslim tutanakları önemlidir. Sorumluluğun kapsamı TTK ve uygulanabilir uluslararası sözleşmelere göre belirlenir.

Liman işletmeleri; yük elleçleme, depolama, yükleme, boşaltma ve diğer liman hizmetleri sırasında zarara neden olabilir. Sorumluluk, işletmenin üstlendiği hizmetin niteliğine, sözleşmeye ve kusur durumuna göre belirlenir. Yük hasarı, gecikme, ekipman arızası ve güvenlik ihlalleri uyuşmazlık konusu olabilir. Liman kayıtları, kamera görüntüleri, operasyon belgeleri ve ekspertiz raporları delil niteliğindedir.

Gemi adamlarının ücret, fazla çalışma, izin ve iş sözleşmesinin sona ermesinden doğan hakları özel mevzuat çerçevesinde değerlendirilir. 854 sayılı Deniz İş Kanunu'nun uygulanma koşulları, geminin niteliği ve çalışanın statüsü önem taşır. Her gemide çalışan kişi aynı hukuki rejime tabi değildir. Görevli mahkeme, zamanaşımı ve uygulanacak hukuk somut çalışma ilişkisine göre belirlenmelidir.

Sigorta şirketinin teminat kapsamında bulunan zararı ödememesi veya eksik ödemesi hâlinde sigorta tazminatı davası gündeme gelebilir. Poliçe, genel ve özel şartlar, rizikonun gerçekleşme tarihi ve ihbar belgeleri incelenmelidir. Sigortacının teminat dışılık veya muafiyet savunmaları somut olay bakımından değerlendirilir. Zamanaşımı ve varsa özel başvuru yolları dikkate alınmalıdır.

Kasko sigortası, poliçede belirtilen risklerin gerçekleşmesi hâlinde aracın uğradığı zararları teminat altına alır. Hasarın teminat kapsamında olup olmadığı, poliçe özel şartları, eksper raporu ve hasar dosyası üzerinden değerlendirilir. Sigorta şirketinin ödeme yapmaması veya eksik ödeme yapması hâlinde hukuki başvuru yolları kullanılabilir. Hasar tarihi ve ihbar süreci önem taşır.

Zorunlu mali sorumluluk sigortası, motorlu aracın işletilmesinden kaynaklanan belirli zararlar bakımından üçüncü kişilerin korunmasını amaçlar. Maddi zarar, sürekli sakatlık ve ölüm nedeniyle doğan destekten yoksun kalma talepleri poliçe ve kanuni sınırlar çerçevesinde değerlendirilir. KTK, TBK ve sigorta mevzuatı birlikte uygulanır. Sigortacıya başvuru, gerekli belgeler ve zamanaşımı koşulları kontrol edilmelidir.

Trafik kazası sonrasında onarılan aracın ikinci el piyasa değerinde azalma meydana gelmesi hâlinde araç değer kaybı talebi gündeme gelebilir. Hasarın niteliği, aracın geçmiş hasar kayıtları, kilometresi, yaşı ve onarım kapsamı değerlendirilir. Talebin zorunlu trafik sigortası kapsamında olup olmadığı ve uygulanacak hesaplama yöntemi somut olayda incelenmelidir. Ekspertiz raporu ve kaza belgeleri önem taşır.

Trafik kazası nedeniyle aracın kullanılamadığı dönemde ortaya çıkan makul ulaşım veya ikame araç giderleri, koşulları varsa tazminat talebine konu olabilir. Araçtan yoksun kalma süresi, hasarın niteliği ve onarım için gerekli makul zaman dikkate alınır. Talebin ispatında servis kayıtları, onarım belgeleri ve ulaşım giderleri önemlidir. Her durumda aynı miktarda tazminat kabul edileceği söylenemez.

İş yeri sigortaları yangın, su baskını, hırsızlık ve poliçede belirtilen diğer riskleri teminat altına alabilir. Rizikonun gerçekleşmesi sonrasında sigortacının sorumluluğu poliçe kapsamı ve istisnalar çerçevesinde belirlenir. Hasarın oluş şekli, ihbar yükümlülüğü, eksper raporu ve zarar miktarı incelenmelidir. Sigorta şirketinin ret gerekçesi hukuken ve teknik açıdan değerlendirilmelidir.

Yangın sigortasında sigortacının sorumluluğu, poliçede güvence altına alınan risk ve teminat kapsamına göre belirlenir. Yangının çıkış nedeni, sigortalının davranışı, güvenlik önlemleri ve poliçedeki istisnalar önem taşır. İtfaiye raporu, olay yeri incelemesi, ekspertiz ve hasar belgeleri değerlendirilmelidir. Sigorta bedeli ile gerçek zarar arasındaki ilişki de tazminat hesabını etkileyebilir.

Nakliyat emtia sigortası, taşınan malların poliçede belirtilen risklere karşı korunmasını sağlar. Taşıma sırasında meydana gelen kayıp veya hasarın sigorta teminatına girip girmediği poliçe ve taşıma belgeleriyle belirlenir. Sigortacının sorumluluğu ile taşıyıcının sorumluluğu birbirinden farklı hukuki temellere dayanabilir. Sigortalının her iki tarafa karşı sahip olduğu haklar birlikte değerlendirilmelidir.

Deniz sigortaları gemi, yük, navlun ve deniz seferiyle bağlantılı menfaatleri teminat altına alabilir. Rizikonun gerçekleşmesi, teminatın kapsamı, sigortalının bildirim yükümlülükleri ve sigortacının sorumluluktan kurtulma sebepleri incelenmelidir. TTK'nın deniz sigortalarına ilişkin özel hükümleri ve poliçe şartları birlikte değerlendirilir. Uluslararası bağlantı bulunan olaylarda uygulanacak hukuk ve yetki ayrıca önem taşır.

Sigorta şirketi, sigortalıya ödeme yaptıktan sonra kanunda veya sözleşmede belirtilen koşullarla sorumlu kişiye rücu edebilir. Rücu hakkının kapsamı, yapılan ödemenin niteliği, sigortalının hakları ve sorumlunun hukuki durumu dikkate alınarak belirlenir. Özellikle trafik ve mal sigortalarında rücu sebepleri özel düzenlemelere tabidir. Ödeme belgeleri ve sorumluluk tespitleri önemlidir.

Sigorta sözleşmesinin kurulması, geçerliliği ve sona ermesi Türk Ticaret Kanunu ile sigorta mevzuatı kapsamında değerlendirilir. Yanlış veya eksik beyan, rizikonun gerçekleşmesinden önce veya sonra yapılan bildirimler ve prim ödemeleri hukuki sonuç doğurabilir. Poliçenin iptali veya geçersizliği iddiası, somut olay ve ilgili sigorta türüne göre incelenmelidir. Her beyan hatası otomatik olarak teminatın ortadan kalkmasına neden olmaz.

Hayat sigortasında sigortacı, poliçede belirtilen rizikonun gerçekleşmesi hâlinde lehtara veya hak sahiplerine ödeme yapmayı üstlenir. Sigorta bedelinin ödenmemesi, lehtarın belirlenmesi, beyan yükümlülüğü ve istisnalar uyuşmazlık yaratabilir. Poliçe, sağlık beyanları, prim kayıtları ve riziko belgeleri birlikte incelenmelidir. Hak sahipliği ve zamanaşımı konuları da önem taşır.

Ferdi kaza sigortası, poliçede tanımlanan kaza sonucu ölüm veya bedensel zararları teminat altına alabilir. Olayın poliçe anlamında kaza sayılıp sayılmadığı, teminat dışı hâller ve sakatlık oranı değerlendirilir. Sağlık raporları, kaza tutanakları ve uzman incelemeleri önemlidir. Sigortacının ödeme yükümlülüğü poliçe hükümleri ve ilgili mevzuata göre belirlenir.

Sigorta uyuşmazlıklarında, kanuni koşulların bulunması hâlinde Sigorta Tahkim Komisyonu'na başvurulabilir. Başvurudan önce sigorta kuruluşuna gerekli müracaatın yapılması ve mevzuatta öngörülen koşulların gerçekleşmesi gerekir. Komisyon kararlarına karşı itiraz ve diğer kanuni başvuru yolları, kararın niteliğine ve parasal sınırlara göre değişebilir. Başvuru belgelerinin eksiksiz hazırlanması önemlidir.

Sigorta bedelinin sigorta değerinden düşük belirlenmesi eksik sigortaya, yüksek belirlenmesi ise aşkın sigortaya ilişkin sorunlara yol açabilir. Tazminatın hesaplanmasında poliçe, sigorta değeri, gerçek zarar ve uygulanacak özel hükümler dikkate alınır. Sigorta bedelinin yüksek olması, her durumda bu tutarın tamamının ödeneceği anlamına gelmez. Poliçedeki oranlar ve sözleşme şartları incelenmelidir.

Tescilli marka hakkı, sahibine markanın izinsiz kullanımına karşı hukuki koruma sağlar. Başkasına ait markanın aynı veya benzer işaretlerle izinsiz kullanılması, karıştırılma ihtimali oluşturması veya marka itibarından haksız yararlanılması marka hakkına tecavüz oluşturabilir. Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında tecavüzün tespiti, önlenmesi, sonuçlarının ortadan kaldırılması ve tazminat talepleri gündeme gelebilir.

Marka hükümsüzlüğü davası, tescil edilmiş bir markanın kanunda öngörülen şartları taşımadığı iddiasıyla açılır. Ayırt edici nitelik bulunmaması, önceki marka haklarıyla çatışma veya kötü niyet gibi sebepler değerlendirilir. Sınai Mülkiyet Kanunu m. 25 ve ilgili hükümler uygulanır. Hükümsüzlük davasında hak sahipliği, önceki kullanım ve tescil tarihleri önem taşır.

Marka hakkına tecavüz nedeniyle marka sahibi maddi ve koşulları varsa manevi tazminat talep edebilir. Maddi tazminatın hesabında gerçek zarar, yoksun kalınan kazanç veya kanunda öngörülen hesaplama yöntemleri gündeme gelebilir. İhlalin kapsamı, kullanım süresi, satış miktarı ve markanın bilinirliği önemlidir. Delillerin korunması ve ihlalin tespiti bakımından teknik inceleme gerekebilir.

Tescilli tasarım, sahibine tasarımın izinsiz kullanımını engelleme hakkı verir. Koruma kapsamı, tasarımın yeniliği ve ayırt edici niteliği ile bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim dikkate alınarak belirlenir. Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında tecavüzün tespiti, önlenmesi ve tazminat talepleri ileri sürülebilir. Karşılaştırmalı tasarım örnekleri ve tescil belgeleri önemlidir.

Patent hakkı, buluş sahibine belirli süreyle buluş üzerinde münhasır hak sağlar. Patent koruması kapsamındaki bir ürün veya yöntemin izinsiz kullanılması tecavüz oluşturabilir. Korumanın kapsamı patent istemleri üzerinden belirlenir. Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca tecavüzün tespiti, durdurulması, maddi ve manevi tazminat gibi talepler gündeme gelebilir. Teknik bilirkişi incelemesi çoğu uyuşmazlıkta önemlidir.

Faydalı model, kanunda öngörülen koşulları taşıyan teknik buluşlara sağlanan sınai mülkiyet korumasıdır. Koruma kapsamına giren ürünün izinsiz üretilmesi, kullanılması veya ticarete konu edilmesi uyuşmazlık yaratabilir. Tescil belgesi, koruma kapsamı ve teknik özellikler incelenmelidir. Faydalı model hakkına ilişkin talepler Sınai Mülkiyet Kanunu hükümlerine göre değerlendirilir.

Ticaret unvanı, tacirin ticari işletmesiyle ilgili işlemlerde kullandığı tanıtıcı addır. Başka bir işletmenin aynı veya karıştırılmaya elverişli unvan kullanması, hukuki uyuşmazlığa yol açabilir. TTK'nın ticaret unvanına ilişkin hükümleri kapsamında unvanın korunması, haksız kullanımın önlenmesi ve koşulları varsa tazminat talep edilebilir. Ticaret sicili kayıtları ve önceki kullanım tarihi önemlidir.

İnternet alan adlarının tescili ve kullanımı, marka, ticaret unvanı ve kişilik haklarıyla çatışabilir. Başkasının markasını içeren alan adının kötü niyetle alınması veya ticari amaçla kullanılması hukuki başvuruya neden olabilir. Alan adının uzantısı, kayıt sistemi ve uygulanabilir uyuşmazlık çözüm mekanizması dikkate alınmalıdır. Marka hakkı ihlali veya haksız rekabet iddiası somut olayda değerlendirilebilir.

Eser sahibinin mali ve manevi hakları, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu ile korunur. Eserin izinsiz çoğaltılması, yayımlanması, umuma iletilmesi veya değiştirilmesi hak ihlali oluşturabilir. İhlalin tespiti, durdurulması ve tazminat talepleri gündeme gelebilir. Eser sahipliği, izin sözleşmeleri, kullanım kapsamı ve ihlalin süresi değerlendirilmelidir.

Bilgisayar programları, kanundaki şartlarla eser olarak korunabilir. Yazılımın izinsiz kopyalanması, çoğaltılması, dağıtılması veya sözleşmede izin verilen sınırların aşılması telif hakkı ihlaline neden olabilir. Lisans sözleşmesi, kaynak kodu, sürüm kayıtları ve erişim logları önem taşır. Yazılımın fikrî hak sahipliği ile hizmet veya iş sözleşmesinden kaynaklanan haklar birbirinden ayrılmalıdır.

Know-how, işletmenin teknik veya ticari faaliyetlerinde kullanılan bilgi ve deneyim birikimini ifade eder. Bu bilgilerin gizlilik yükümlülüğüne aykırı biçimde açıklanması veya kullanılması sözleşmeye aykırılık ve haksız rekabet sorumluluğu doğurabilir. Bilginin gerçekten gizli olup olmadığı, ekonomik değer taşıyıp taşımadığı ve gizli tutulması için önlem alınıp alınmadığı incelenmelidir.

Rekabet Kurulu kararları, teşebbüsler bakımından idari ve mali sonuçlar doğurabilir. Kararın hukuka aykırı olduğu iddiasıyla idari yargıda iptal davası açılması gündeme gelebilir. Yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygunluk denetimi yapılır. Dava süresi, tebliğ tarihi ve varsa yürütmenin durdurulması talebi dikkatle değerlendirilmelidir.

Bir teşebbüsün ilgili pazarda hâkim durumda olması tek başına hukuka aykırı değildir. Ancak bu durumun kötüye kullanılması, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun kapsamında ihlal oluşturabilir. Ayrımcı uygulamalar, dışlayıcı davranışlar veya haksız ticari koşullar somut olayda incelenir. Rekabet Kurumu'na başvuru ve özel hukuk kapsamında tazminat talepleri ayrı hukuki yollar olarak değerlendirilmelidir.

Rakip teşebbüsler arasında fiyat belirleme, pazar paylaşımı veya arzın kontrol edilmesi gibi rekabeti sınırlayıcı anlaşmalar hukuka aykırı olabilir. 4054 sayılı Kanun m. 4 kapsamında anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliği kararları değerlendirilir. İhlalin varlığı, pazar koşulları ve ilgili deliller önem taşır. Rekabet ihlalinden zarar görenler, koşulları varsa tazminat talebinde bulunabilir.

Banka kredi sözleşmelerinde kredi borcunun ödenmemesi, faiz ve masraf kalemleri veya teminatların paraya çevrilmesi uyuşmazlık yaratabilir. Kredi sözleşmesi, hesap hareketleri, ödeme planı ve ihtar belgeleri incelenmelidir. Faiz oranı ve ücretlerin hukuka uygunluğu, sözleşmenin türüne ve ilgili bankacılık mevzuatına göre değerlendirilir. Tarafların tacir olup olmadığı ve uyuşmazlığın niteliği görevli mahkemeyi etkileyebilir.

Kredi borcunun bulunmadığını veya talep edilen miktarın gerçeği yansıtmadığını ileri süren kişi menfi tespit davası açabilir. Ödeme kayıtları, hesap ekstresi, faiz hesaplamaları ve sözleşme hükümleri incelenmelidir. Borcun zamanaşımına uğradığı veya ödendiği iddiaları somut delillerle ortaya konulmalıdır. Ticari nitelikteki menfi tespit taleplerinde arabuluculuk dava şartı ayrıca değerlendirilmelidir.

Banka hesabından hesap sahibinin bilgisi veya izni dışında para çekilmesi, bankanın sözleşmesel ve kanuni sorumluluğunu gündeme getirebilir. İşlemin hangi kanalla yapıldığı, kimlik doğrulama süreçleri, güvenlik kayıtları ve müşterinin davranışı incelenmelidir. Bankanın özen yükümlülüğü ile müşterinin güvenlik yükümlülükleri somut olayda birlikte değerlendirilir. İşlem kayıtlarının zamanında talep edilmesi önemlidir.

İnternet bankacılığı veya mobil bankacılık üzerinden gerçekleştirilen yetkisiz işlemler, banka ile müşteri arasında uyuşmazlığa neden olabilir. İşlem onay kayıtları, cihaz bilgileri, IP kayıtları, SMS ve bildirim verileri önemlidir. Bankanın güvenlik tedbirleri ve müşterinin hesap bilgilerini koruma yükümlülüğü birlikte değerlendirilir. Her dolandırıcılık olayında bankanın otomatik olarak sorumlu olduğu kabul edilemez; kusur ve illiyet bağı incelenmelidir.

Kredi kartıyla yapılan yetkisiz, mükerrer veya hatalı işlemler bakımından kart hamili bankaya başvurabilir. İşlemin niteliğine göre harcama itirazı, kart kuruluşu prosedürleri ve yargısal başvuru yolları gündeme gelir. Kart sözleşmesi, işlem kayıtları, teslim belgeleri ve yazışmalar önemlidir. Uyuşmazlığın tüketici işlemi mi yoksa ticari işlem mi olduğu görevli merci ve arabuluculuk bakımından belirleyicidir.

Üye işyeri sözleşmeleri, işletmenin banka veya ödeme kuruluşu aracılığıyla kartlı ödeme kabul etmesini düzenler. Bloke edilen tutarlar, ters ibraz işlemleri, komisyon kesintileri ve sözleşmenin feshi uyuşmazlığa neden olabilir. Sözleşme, işlem kayıtları, banka ekstreleri ve itiraz belgeleri incelenmelidir. Tarafların sıfatı ve işlemin niteliğine göre uygulanacak mevzuat belirlenir.

Ticari defterler, tacirlerin işletmeleriyle ilgili faaliyetlerini kaydettiği önemli belgelerdir. TTK m. 64 ve devamı ile HMK'nın ticari defterlerin delil niteliğine ilişkin hükümleri birlikte değerlendirilir. Defterlerin usulüne uygun tutulması, açılış ve kapanış onayları ile kayıtların birbirini doğrulaması önemlidir. Ticari defterler her durumda tek başına kesin delil sayılmaz; diğer delillerle birlikte değerlendirilir.

Ticari uyuşmazlıklarda tarafların ticari defterlerinin incelenmesi, alacak ve borç ilişkisinin belirlenmesine yardımcı olabilir. Mahkeme, uyuşmazlığın niteliğine göre defterlerin ibrazına ve bilirkişi incelemesine karar verebilir. Defterlerin ibraz edilmemesinin sonuçları HMK ve TTK hükümlerine göre değerlendirilir. Elektronik defter kayıtları ve dayanak belgeler de inceleme kapsamına girebilir.

Haksız rekabet oluşturan davranışların devam etmesi hâlinde, bu davranışların önlenmesi veya durdurulması talep edilebilir. TTK m. 56 ve devamı kapsamında haksız rekabetin tespiti, men'i ve sonuçlarının ortadan kaldırılması gündeme gelebilir. Yanıltıcı tanıtım, karıştırılmaya yol açan işaretler veya ticari sırların kullanılması örnek olabilir. İhlalin devam ettiğini gösteren somut deliller önemlidir.

Bir işletmenin ticari itibarına yönelik gerçeğe aykırı açıklamalar veya hukuka aykırı davranışlar maddi ve manevi zarar doğurabilir. İddianın haksız rekabet, kişilik hakkı ihlali veya sözleşmeye aykırılık oluşturup oluşturmadığı incelenmelidir. Zararın varlığı, kusur, hukuka aykırılık ve illiyet bağı önemlidir. Ticari itibarın zedelenmesi iddiası tek başına tazminat için yeterli değildir.

Bir işletmenin faaliyetinin durdurulması veya kapatılması, idari kararlar ya da özel hukuk ilişkilerinden kaynaklanabilir. Ruhsat, izin, sözleşme ve idari yaptırımların hukuki niteliği belirlenmelidir. İdari işlemlere karşı idari yargı yolları; özel hukuk ilişkilerinden doğan talepler bakımından ise görevli hukuk mahkemeleri gündeme gelebilir. Her kapatma işlemine karşı aynı dava yolu uygulanmaz.

Ticaret sicilinde yer alan kayıtların gerçeğe aykırı veya hukuka aykırı olduğu durumlarda sicilin düzeltilmesi talep edilebilir. Tescil, ilan ve sicilin olumlu veya olumsuz etkisi TTK hükümlerine göre değerlendirilir. Düzeltme talebinin idari başvuru yoluyla mı yoksa mahkeme kararıyla mı sonuçlandırılacağı, uyuşmazlığın niteliğine bağlıdır. Sicil kayıtlarının dayanağı olan karar ve belgeler incelenmelidir.

Ticaret unvanının başka bir işletmeyle karıştırılmaya yol açması veya hukuka aykırı kullanılması hâlinde unvanın değiştirilmesi ya da sicilden terkinine ilişkin talepler gündeme gelebilir. TTK'nın ticaret unvanına ilişkin hükümleri, önceki tescil ve kullanım tarihleri ile işletmelerin faaliyet alanları dikkate alınır. Talebin hukuki dayanağı ve görevli mahkeme somut olayda belirlenmelidir.

Genel kurul kararlarının ticaret siciline tescili veya ilanı sırasında şekil ve içerik yönünden sorunlar ortaya çıkabilir. Sicil müdürlüğünün talebi reddetmesi veya hukuka aykırı tescil işlemi yapması hâlinde özel başvuru ve dava yolları gündeme gelebilir. Kararın geçerliliği, tescile tabi olup olmadığı ve başvurunun niteliği ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Genel kurul kararının iptali ile sicil işleminin denetlenmesi farklı hukuki konulardır.

Şirketin faaliyet konusunun değiştirilmesi, şirket sözleşmesi veya esas sözleşme değişikliğini gerektirebilir. Bu değişikliklerde yetkili organ kararı, toplantı ve karar nisapları, tescil ve ilan koşulları incelenmelidir. Ortakların haklarını etkileyen veya kanuna aykırı biçimde alınan kararlar uyuşmazlık yaratabilir. Şirket türüne göre uygulanacak özel hükümler dikkate alınmalıdır.

Ticari uyuşmazlıklarda dava sonuçlanıncaya kadar hakkın korunması için ihtiyati tedbir veya koşulları varsa ihtiyati haciz talep edilebilir. İhtiyati tedbir, uyuşmazlık konusu hakkın korunmasına; ihtiyati haciz ise para alacağının güvence altına alınmasına yöneliktir. HMK m. 389 ve devamı ile İİK'nın ilgili hükümleri uygulanır. Talebin türü, yaklaşık ispat, teminat ve ölçülülük koşulları somut olaya göre değerlendirilmelidir.

Tapu iptali ve tescil davası, hukuka aykırı şekilde oluşturulan veya gerçek hak sahipliğini yansıtmayan tapu kaydının düzeltilmesi amacıyla açılır. Mülkiyet hakkının korunması bakımından önemli bir dava türüdür. Muvazaa, vekâlet görevinin kötüye kullanılması, ehliyetsizlik, sahtecilik ve hukuki dayanaktan yoksun tescil gibi sebepler davaya konu olabilir. Davanın tarafları, hukuki sebebi, zamanaşımı veya hak düşürücü süre ihtimali somut olaya göre değerlendirilmelidir.

Muris muvazaası, miras bırakanın mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışlamak istediği taşınmazı satış veya başka bir işlem gibi göstermesidir. Bu tür işlemlerde mirasçılar, görünürdeki işlemin gerçeği yansıtmadığını ileri sürerek tapu iptali ve tescil talebinde bulunabilir. Miras bırakanın gerçek iradesi, tarafların ilişkileri, satış bedeli, ekonomik durum ve işlem koşulları birlikte değerlendirilir.

Bir kişiye taşınmazını devretmesi veya yönetmesi için vekâlet verilmesi, vekilin bu yetkiyi kendi çıkarı doğrultusunda kullanabileceği anlamına gelmez. Vekilin vekâlet verenin menfaatine aykırı işlem yapması, bazı durumlarda tapu iptali ve tescil davasına konu olabilir. İşlemin kapsamı, vekilin talimatları, üçüncü kişinin iyi niyeti ve olayın özellikleri önem taşır.

Taşınmaz devri sırasında kişinin ayırt etme gücüne sahip olmaması, yaptığı hukuki işlemin geçerliliğini etkileyebilir. Özellikle ileri yaş, ağır hastalık veya işlem tarihinde mevcut zihinsel rahatsızlık iddiaları bu davalarda gündeme gelir. Ancak yalnızca yaşlı olmak veya hastalık geçmişinin bulunması işlemi kendiliğinden geçersiz kılmaz. İşlem tarihindeki fiil ehliyeti tıbbi kayıtlar ve diğer delillerle değerlendirilir.

İnançlı işlem, bir kişinin taşınmazını belirli bir amaçla başka bir kişiye devretmesi ve kararlaştırılan koşullar gerçekleştiğinde geri almayı beklemesi durumunda gündeme gelir. İnanç anlaşmasına rağmen taşınmazın iade edilmemesi, tapu iptali ve tescil veya koşullarına göre alacak davasına neden olabilir. İspat yükü ve kullanılabilecek deliller uyuşmazlığın niteliğine göre belirlenir.

Miras ortaklığında taşınmaz üzerinde elbirliği mülkiyeti bulunması, mirasçıların tek başına tasarruf yapmasını güçleştirebilir. Kanunda öngörülen koşulların varlığı hâlinde elbirliği mülkiyetinin paylı mülkiyete dönüştürülmesi talep edilebilir. Bu süreçte mirasçıların sayısı, taşınmazın niteliği ve ilgili kanuni düzenlemeler dikkate alınır.

Ortaklığın giderilmesi davasında taşınmazın aynen bölünmesi mümkün değilse satış yoluyla ortaklığın sona erdirilmesi gündeme gelebilir. Satış işleminin hukuka aykırı yürütüldüğü veya ciddi usul hataları bulunduğu iddiası, ilgili kanun yolları çerçevesinde ileri sürülebilir. Satışın durdurulması talebi kendiliğinden sonuç doğurmaz; somut hukuki dayanak ve usul koşulları değerlendirilmelidir.

Paylı mülkiyete konu taşınmazda paydaşlardan birinin diğer paydaşların kullanımını engellemesi uyuşmazlığa neden olabilir. Taşınmazdan yararlanma, kullanım düzeninin belirlenmesi ve gerekli hâllerde müdahalenin önlenmesi talep edilebilir. Ecrimisil istenebilmesi için de olayın özelliklerine göre intifadan men ve diğer hukuki koşullar incelenmelidir.

Ecrimisil, taşınmazın hak sahibi olmayan veya kullanım yetkisi bulunmayan kişi tarafından haksız şekilde kullanılması nedeniyle talep edilen tazminattır. Taşınmazın kullanım süresi, niteliği, konumu ve emsal kira veya kullanım bedelleri hesaplamada önem taşır. Ecrimisil her durumda kira alacağı olarak değerlendirilemez; hukuki niteliği ve talep koşulları somut olaya göre belirlenir.

Mülkiyet hakkı sahibinin taşınmazına yönelik haksız müdahalelerin sona erdirilmesi için elatmanın önlenmesi davası açılabilir. Taşınmazın işgal edilmesi, kullanımının engellenmesi veya mülkiyet hakkına yönelik fiilî müdahaleler bu davaya konu olabilir. Davada mülkiyet veya sınırlı ayni hak sahipliği ile müdahalenin varlığı ortaya konulmalıdır.

Genel yola çıkışı bulunmayan veya mevcut bağlantısı yeterli olmayan taşınmaz malikinin, komşu taşınmaz üzerinden geçiş hakkı kurulmasını istemesi mümkündür. Zorunlu geçit hakkı, Türk Medeni Kanunu kapsamında belirli koşullara bağlıdır. En uygun güzergâh, komşu taşınmazlara verilecek zarar ve ödenecek bedel mahkemece değerlendirilir.

Bir taşınmazın elektrik, su, doğalgaz veya benzeri altyapı bağlantılarının komşu taşınmazdan geçirilmesi gerektiğinde mecra hakkı gündeme gelebilir. Bu hakkın kurulması için kanuni koşulların bulunması ve taşınmaz malikinin menfaatlerinin dengelenmesi gerekir. Güzergâhın belirlenmesi ve uygun bedelin tespiti uyuşmazlığın temel unsurlarındandır.

Komşu taşınmazların sınırlarının belirsiz olması veya tarafların sınır çizgisi konusunda anlaşamaması hâlinde sınırın belirlenmesi talep edilebilir. Kadastro kayıtları, tapu belgeleri, haritalar ve teknik bilirkişi incelemeleri önem taşır. Uyuşmazlığın niteliğine göre kadastro mevzuatı ve Türk Medeni Kanunu hükümleri birlikte değerlendirilmelidir.

Bir kişinin başkasına ait taşınmaza taşacak şekilde yapı inşa etmesi veya kendi taşınmazında başkasına ait malzemeyi kullanması çeşitli hukuki sonuçlar doğurabilir. Taşkın yapının kaldırılması, mülkiyetin devri veya uygun bedel gibi talepler kanundaki şartlara göre gündeme gelebilir. Yapının iyi veya kötü niyetle yapılmış olması ve tarafların davranışları önemlidir.

Gürültü, koku, duman, titreşim, atık veya benzeri etkiler komşu taşınmazın olağan kullanımını aşırı derecede etkileyebilir. Türk Medeni Kanunu'nun komşuluk hukukuna ilişkin hükümleri kapsamında müdahalenin önlenmesi talep edilebilir. Etkinin yoğunluğu, taşınmazın bulunduğu bölge ve kullanım biçimi birlikte değerlendirilir.

Apartman veya site ortak alanlarının bir kat maliki tarafından kişisel kullanımına alınması, kat mülkiyeti uyuşmazlıklarına yol açabilir. Koridor, otopark, bahçe, çatı ve merdiven gibi ortak yerlerin kullanımı Kat Mülkiyeti Kanunu ve yönetim planına göre belirlenir. Hukuka aykırı işgalin sona erdirilmesi için gerekli başvurular yapılabilir.

Yönetim planı, ana taşınmazın yönetimi ve ortak alanların kullanımı konusunda kat maliklerini bağlayan temel belgelerden biridir. Yönetim planının değiştirilmesi kanunda öngörülen çoğunluk ve usullere bağlıdır. Hukuka aykırı hükümlerin geçerliliği ve yönetim planının değiştirilmesi talebi somut olay üzerinden incelenmelidir.

Kat malikleri kurulu kararlarının kanuna, yönetim planına veya dürüstlük kuralına aykırı olması hâlinde iptal davası gündeme gelebilir. Kat Mülkiyeti Kanunu'nda dava açma hakkı ve süreler özel olarak düzenlenmiştir. Kararın öğrenilme tarihi, toplantıya katılım ve karşı oy durumu hukuki değerlendirmede önemlidir.

Kat maliklerinden talep edilen aidatın dayanağı, işletme projesi, kurul kararı ve gider belgeleri üzerinden incelenmelidir. Hukuka aykırı veya usulsüz tahakkuk ettirilen aidatlara karşı itiraz ve gerekli koşullarda iade talebi gündeme gelebilir. Kat malikinin ortak giderlere katılma yükümlülüğü ise kanuni esaslara tabidir.

Apartman veya site yönetimi, ortak giderlere katılmayan kat maliklerine karşı alacak ve icra takibi yollarına başvurabilir. Aidat, avans ve ortak gider borçlarının hangi dönemlere ilişkin olduğu açıkça belirlenmelidir. Kat Mülkiyeti Kanunu kapsamında gecikme tazminatı ve takip giderleri de koşullarına göre talep edilebilir.

Kira sözleşmesinin kurulması, tarafların irade açıklamaları ve sözleşmenin temel unsurlarının bulunmasına bağlıdır. Yazılı sözleşme bulunmaması her zaman kira ilişkisinin mevcut olmadığı anlamına gelmez. Kira ilişkisinin varlığı; ödeme kayıtları, yazışmalar, teslim belgeleri ve diğer delillerle ortaya konulabilir.

Kiralananın sözleşmede kararlaştırılan kullanıma elverişli olmaması veya sonradan ortaya çıkan ayıplar kiracının haklarını etkileyebilir. Su sızıntısı, tesisat arızası, haşere sorunu ve yapısal bozukluklar somut koşullara göre ayıp oluşturabilir. Kiracı, Türk Borçlar Kanunu'ndaki koşullar çerçevesinde ayıbın giderilmesini, kira bedelinde indirim veya diğer hukuki haklarını kullanmayı değerlendirebilir.

Kiralanandaki ayıbın kullanım amacını önemli ölçüde ortadan kaldırması veya kiraya verenin gerekli yükümlülüklerini yerine getirmemesi hâlinde sözleşmenin feshi gündeme gelebilir. Ayıbın ağırlığı, kiraya verene bildirim yapılıp yapılmadığı ve giderilmesi için makul süre tanınıp tanınmadığı önemlidir. Her ayıp doğrudan fesih hakkı vermez.

Kira sözleşmesi sona erdiğinde güvence bedelinin iadesi, kiralananın teslim durumu ve kiracının borçları dikkate alınarak değerlendirilir. Kiraya verenin depozitoyu gerekçesiz şekilde alıkoyması hâlinde iade talebi gündeme gelebilir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında güvence bedeline ilişkin Türk Borçlar Kanunu'nun özel hükümleri dikkate alınmalıdır.

Kiracının taşınmazı boşaltması tek başına kira ilişkisinin sona erdiğini her zaman ispatlamaya yetmeyebilir. Anahtarın kiraya verene teslim edilmesi ve teslim tarihinin belgelenmesi önemlidir. Kiraya veren anahtarı teslim almaktan kaçınırsa, somut olayın özelliklerine göre tevdi mahalli tayini gibi hukuki yollar değerlendirilebilir.

Kiracının sözleşme süresi dolmadan taşınmazı boşaltması hâlinde, Türk Borçlar Kanunu'nun 325. maddesi gündeme gelebilir. Kiracının sorumluluğu, taşınmazın benzer koşullarla yeniden kiraya verilebileceği makul süre ve kanundaki diğer koşullar çerçevesinde değerlendirilir. Kiraya verenin zararı azaltma yükümlülüğü de önemlidir.

Kiracının kiralananı üçüncü kişiye devretmesi veya alt kiraya vermesi, kira sözleşmesinin türüne ve kanuni düzenlemelere göre değerlendirilir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiraya verenin yazılı rızası önem taşır. İzin alınmadan yapılan devir veya alt kira işlemleri tahliye ve diğer hukuki sonuçlara yol açabilir.

Kira bedelinin tespiti davası, kira sözleşmesinde belirlenen bedelin yeni kira döneminde mahkeme tarafından belirlenmesi amacıyla açılır. Türk Borçlar Kanunu'nun 344. maddesi kapsamında beş yıllık süre, TÜFE sınırı, emsal kira bedelleri ve hakkaniyet değerlendirmesi önem taşır. Dava açma zamanı ve kararın hangi dönemden itibaren uygulanacağı ayrıca incelenmelidir.

Sözleşmenin kurulmasından sonra ortaya çıkan olağanüstü koşullar, kira ilişkisinin devamını taraflardan biri için çekilmez hâle getirebilir. Bu durumda Türk Borçlar Kanunu'nun aşırı ifa güçlüğüne ilişkin 138. maddesi kapsamında uyarlama talebi gündeme gelebilir. Ancak ekonomik koşullardaki her değişiklik uyarlama için yeterli değildir; kanuni koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekir.

Kiraya verenin kendisi, eşi, altsoyu, üstsoyu veya kanunda belirtilen diğer yakınları için konut ya da işyeri ihtiyacı bulunması hâlinde tahliye davası açılabilir. İhtiyacın gerçek, samimi ve zorunlu olması gerekir. Dava açma süreleri ve sözleşmenin türü tahliye sürecinde belirleyicidir.

Taşınmazı sonradan satın alan kişi, kanundaki koşulların bulunması hâlinde kendi veya kanunda sayılan yakınlarının ihtiyacı nedeniyle tahliye talep edebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 351. maddesi uyarınca edinme tarihi ve kiracıya yapılacak bildirim önem taşır. Bildirim ve dava sürelerinin doğru hesaplanması gerekir.

Kiracının kira bedelini kira yılı içinde iki ayrı haklı ihtara neden olacak şekilde ödememesi, belirli koşullarda tahliye sebebi oluşturabilir. İhtarların haklı olması, farklı kira dönemlerine ilişkin bulunması ve dava süresine uyulması önemlidir. Ödeme kayıtları ve ihtar belgeleri dikkatle incelenmelidir.

Kiracının kiralananı belirli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlenmesi, kanundaki koşulları taşıması hâlinde tahliye sebebi olabilir. Taahhüdün kira sözleşmesinin kurulmasından sonra verilmesi, yazılı olması ve tahliye tarihinin belirli bulunması önemlidir. Tahliye taahhüdüne dayalı takip veya dava için bir aylık süre kuralı ayrıca dikkate alınmalıdır.

Kiracının kira bedelini ödememesi hâlinde kiraya veren, kira ilişkisinin türüne göre icra takibi ve tahliye yollarına başvurabilir. Ödeme emrinin tebliği, borca itiraz, ödeme süresi ve tahliye talebinin zamanı önem taşır. Her kira borcu uyuşmazlığında aynı takip usulü uygulanmaz.

Kiracının kiralananı sözleşmeye aykırı kullanması, taşınmaza zarar vermesi veya komşular bakımından ciddi rahatsızlık oluşturması tahliye sebebi olabilir. Ancak aykırılığın niteliği, giderilebilir olup olmadığı ve kiracıya gerekli bildirimin yapılıp yapılmadığı incelenmelidir. Tahliye için kanuni koşulların gerçekleşmesi gerekir.

Kiracının taşınmazı terk etmesi, kira sözleşmesinin kendiliğinden sona erdiği anlamına gelmeyebilir. Anahtar teslimi, kira borçları, taşınmazın durumu ve tarafların davranışları birlikte değerlendirilmelidir. Kiraya verenin taşınmaza müdahalesi ve eşyaların durumu bakımından hukuka uygun hareket edilmesi önemlidir.

Kiraya veren, ödenmeyen kira bedellerinin tahsili için icra takibi veya alacak davası yoluna başvurabilir. Kira sözleşmesi, ödeme planı, banka kayıtları ve ihtarlar alacağın ispatında önem taşır. Konut ve çatılı işyeri kiralarından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava şartı arabuluculuk hükümleri de değerlendirilmelidir.

Kiracı, kiralananı sözleşmeye uygun ve özenli kullanmakla yükümlüdür. Olağan kullanımdan kaynaklanan eskime ve bozulmalar ile kiracının kusurundan doğan zararlar birbirinden ayrılmalıdır. Hasar tespiti, teslim tutanağı, fotoğraflar ve bilirkişi incelemesi tazminat talebinde önemlidir.

Kiralanan taşınmazın satılması, mevcut kira sözleşmesini kural olarak kendiliğinden sona erdirmez. Yeni malik, kira ilişkisinin tarafı hâline gelir ve kanundaki koşullar varsa ihtiyaç nedeniyle tahliye yoluna başvurabilir. Kiracının sözleşmeden doğan hakları ve bildirimlerin hukuki sonuçları ayrıca değerlendirilmelidir.

Kira sözleşmesinde kefil olan kişinin sorumluluğu, kefaletin geçerlilik koşulları ve kapsamına bağlıdır. Gerçek kişiler tarafından verilen kefaletlerde Türk Borçlar Kanunu'ndaki şekil şartları, azami miktar, tarih ve müteselsil kefalet beyanı gibi hususlar önem taşır. Kefilin hangi borçlardan sorumlu olduğu sözleşme üzerinden belirlenmelidir.

Mirasçılar, miras bırakanın ölümünden sonra mirası kanunda belirtilen koşullar çerçevesinde reddedebilir. Gerçek ret bakımından genel süre, mirasçıların mirasçılığı ve ölümü öğrenmelerine göre işlemeye başlayan üç aylık süredir. Ret beyanı sulh hukuk mahkemesine yapılır. Süre ve mirasın kabul edildiği anlamına gelebilecek davranışlar dikkatle değerlendirilmelidir.

Miras bırakanın ölüm tarihinde ödemeden aczi açıkça belli veya resmen tespit edilmişse mirasın hükmen reddi gündeme gelebilir. Bu durumda mirasçılar, kanundaki şartlar çerçevesinde terekenin borçlarından sorumlu tutulmamayı talep edebilir. Miras bırakanın ölüm tarihindeki malvarlığı ve borç durumu önemli delillerdir.

Miras bırakanın saklı paylı mirasçıların haklarını ihlal eden karşılıksız kazandırmaları, tenkis davasına konu olabilir. Tenkis davası, saklı payın korunmasını amaçlar. Saklı paylı mirasçıların kimler olduğu, terekenin net değeri, kazandırmalar ve kanuni süreler birlikte değerlendirilmelidir.

Türk Medeni Kanunu bazı mirasçılara saklı pay hakkı tanır. Miras bırakanın tasarruf özgürlüğü, saklı pay oranlarıyla sınırlıdır. Vasiyetname veya sağlararası kazandırmalar nedeniyle saklı payın ihlal edildiği iddiasında tenkis talebi gündeme gelebilir. Saklı pay hesabı, terekenin aktif ve pasifleri dikkate alınarak yapılır.

Vasiyetname, kanunda belirtilen şekil ve ehliyet koşullarına uygun olarak düzenlenmelidir. Ehliyetsizlik, yanılma, aldatma, korkutma veya kanuni şekil şartlarına aykırılık gibi nedenlerle vasiyetnamenin iptali talep edilebilir. İptal davasında hak düşürücü süreler bulunduğundan öğrenme tarihi ve diğer kanuni süreler önem taşır.

Vasiyetname, miras bırakanın ölümünden sonra ilgili sulh hukuk mahkemesine teslim edilir. Mahkeme, vasiyetnamenin açılması ve ilgililere bildirilmesi sürecini yürütür. Vasiyetnamenin açılması, içeriğinin her durumda geçerli olduğu anlamına gelmez; geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıklar ayrıca dava konusu olabilir.

Vasiyet alacaklısı, kendisine bırakılan mal veya hakkın mirasçılar tarafından teslim edilmesini talep edebilir. Vasiyet alacaklısının hakkı, mirasçının tereke üzerindeki mirasçılık hakkından farklı hukuki nitelik taşır. Vasiyetin kapsamı, borçların durumu ve ifa koşulları incelenerek gerekli dava açılabilir.

Mirasçı, terekeye ait bir malın haksız şekilde başka bir kişinin elinde bulunması hâlinde miras sebebiyle istihkak davası açabilir. Bu dava, mirasçının tereke üzerindeki hakkının korunmasını amaçlar. Davanın tarafları, mirasçılık sıfatı, malın terekeye ait olup olmadığı ve zamanaşımı hükümleri değerlendirilmelidir.

Mirasçılık belgesi, mirasçıların ve miras paylarının belirlenmesini sağlayan belgedir. Belgenin yanlış düzenlenmesi, mirasçılardan birinin dışarıda bırakılması veya payların hatalı gösterilmesi hâlinde iptal ya da yeni belge düzenlenmesi talep edilebilir. Soybağı kayıtları ve nüfus belgeleri bu uyuşmazlıklarda önem taşır.

Kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya uzun süredir kendisinden haber alınamaması hâlinde kanundaki koşullarla gaiplik kararı istenebilir. Gaiplik kararı, mirasın açılması ve mirasçıların hakları bakımından sonuç doğurabilir. İlan ve teminat gibi kanuni usuller dikkate alınmalıdır.

Miras bırakan, kanunda sayılan ağır sebeplerin bulunması hâlinde saklı paylı mirasçısını mirasçılıktan çıkarabilir. Çıkarma işleminin geçerli olabilmesi için sebebin vasiyetnamede belirtilmesi ve kanuni koşulların gerçekleşmesi gerekir. Sebebin bulunmaması veya ispatlanamaması hâlinde tenkis ya da iptal talepleri gündeme gelebilir.

Mirasçılıktan feragat sözleşmesi, miras bırakan ile mirasçı arasında miras hakkına ilişkin yapılan özel bir sözleşmedir. Resmî şekil şartlarına uyulması ve tarafların iradelerinin hukuka uygun olması gerekir. İrade sakatlığı, ehliyetsizlik veya şekil eksikliği iddiaları sözleşmenin geçerliliğini etkileyebilir.

Miras bırakanın sağlığında mirasçılara yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar, miras paylaşımında denkleştirmeye tabi olabilir. Denkleştirme, mirasçılar arasında terekenin adil paylaşılmasını sağlamayı amaçlar. Yapılan kazandırmanın niteliği, miras bırakanın iradesi ve kanuni istisnalar değerlendirilmelidir.

Mirasçı, miras payını diğer mirasçılara veya üçüncü kişilere devredebilir. Ancak miras payının devri ile belirli bir tereke malının devri aynı hukuki sonucu doğurmaz. Sözleşmenin şekli, devrin tarafları ve paylaşım yapılmadan önceki hukuki durum dikkatle incelenmelidir.

Miras bırakanın malvarlığının ve borçlarının belirlenmesi, miras paylaşımının sağlıklı yürütülmesi bakımından önemlidir. Terekenin tespiti kapsamında taşınmazlar, banka hesapları, araçlar, şirket payları ve diğer malvarlığı değerleri araştırılabilir. Mahkemece gerekli koruma ve tespit işlemleri yapılabilir.

Miras ortaklığında mirasçıların birlikte hareket edememesi veya terekenin yönetiminde ciddi sorunlar yaşanması hâlinde tereke temsilcisi atanması talep edilebilir. Temsilcinin görevi, tereke mallarını korumak ve yönetmekle sınırlıdır. Atama ihtiyacı ve temsilcinin yetkileri somut olayın özelliklerine göre belirlenir.

Mirasçılar, paylaşım yapılıncaya kadar tereke üzerinde elbirliği mülkiyeti hükümlerine tabi olabilir. Taşınmazların kiraya verilmesi, bakım giderleri, gelirlerin paylaşılması ve taşınmazların kullanımı uyuşmazlık yaratabilir. Miras ortaklığının yönetimi ve gerekli hâllerde mahkemeden alınabilecek kararlar değerlendirilmelidir.

Mirasçılar arasında yapılan paylaşım sözleşmeleri, kanuni şekil ve irade koşullarına uygun olmalıdır. Yanılma, aldatma, korkutma veya ehliyetsizlik gibi sebepler sözleşmenin iptaline neden olabilir. Paylaşımın tamamlanıp tamamlanmadığı ve üçüncü kişilerin hakları da ayrıca değerlendirilir.

Miras bırakanın yaşamı sırasında yaptığı bağışlar, bazı durumlarda saklı payın hesabında veya mirasçılar arasında denkleştirmede dikkate alınabilir. Her bağışın otomatik olarak terekeye iadesi söz konusu değildir. Bağışın tarihi, amacı, kime yapıldığı ve kanuni hükümler önemlidir.

Evlatlık, Türk Medeni Kanunu kapsamında evlat edinene karşı mirasçı olur. Evlatlığın kendi biyolojik ailesiyle olan mirasçılık ilişkisi de kanundaki düzenlemeler çerçevesinde devam eder. Evlat edinmenin geçerliliği, soybağı ilişkileri ve mirasçılık belgesi somut olayda birlikte değerlendirilmelidir.

Anlaşmalı boşanma, eşlerin boşanmanın sonuçları üzerinde anlaşmaları ve kanundaki koşulları yerine getirmeleri hâlinde mümkündür. Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması, tarafların birlikte başvurması veya bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi ve hâkimin tarafları bizzat dinlemesi gerekir. Boşanma protokolünün nafaka, velayet, tazminat ve mal paylaşımı bakımından dikkatle hazırlanması önemlidir.

Eşlerin boşanma veya boşanmanın sonuçları üzerinde anlaşamaması hâlinde çekişmeli boşanma davası açılabilir. Evlilik birliğinin temelinden sarsılması, zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış gibi kanuni sebepler gündeme gelebilir. İddiaların hukuka uygun delillerle desteklenmesi ve taleplerin doğru belirlenmesi gerekir.

Eşlerden birinin zina etmesi, Türk Medeni Kanunu'nda özel boşanma sebebi olarak düzenlenmiştir. Zina iddiasının kanıtlanması, davanın süresi ve affetme olgusu hukuki değerlendirmede önem taşır. Her sadakatsiz davranışın hukuken zina olarak kabul edilmediği unutulmamalıdır.

Eşlerden birinin diğerinin hayatına kastetmesi, özel boşanma sebeplerinden biridir. Bu kapsamda olayın niteliği, kastın varlığı ve deliller önem taşır. Ceza soruşturması veya kovuşturması bulunması aile mahkemesindeki değerlendirmeyi etkileyebilse de boşanma davası kendi hukuki koşulları çerçevesinde incelenir.

Eşin diğer eşe yönelik ağır fiziksel veya psikolojik davranışları, kanunda belirtilen koşullarda özel boşanma sebebi oluşturabilir. Davranışın ağırlığı, sürekliliği ve eş üzerindeki etkisi değerlendirilir. Hak düşürücü süreler ve affetme olgusu da dikkate alınmalıdır.

Eşlerden birinin ortak konutu haklı bir sebep olmaksızın terk etmesi ve kanundaki diğer şartların gerçekleşmesi hâlinde terk nedeniyle boşanma davası açılabilir. Bu davada ihtar prosedürü ve süreler özel önem taşır. Ortak konuttan ayrılmanın haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığı da incelenmelidir.

Ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden beklenemeyecek derecede güçleşmesi hâlinde evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayalı boşanma davası açılabilir. Sürekli tartışma, güven sarsıcı davranışlar, ilgisizlik, ekonomik şiddet ve diğer olaylar somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Kusur durumu nafaka ve tazminat taleplerini etkileyebilir.

Boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen menfaatleri zarar gören ve kanundaki kusur koşullarını sağlayan eş, maddi tazminat talep edebilir. Tazminatın belirlenmesinde tarafların kusuru, ekonomik ve sosyal durumları ile olayın özellikleri dikkate alınır. Maddi tazminat talebinin usulüne uygun ileri sürülmesi önemlidir.

Boşanmaya neden olan olaylar nedeniyle kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş, kanundaki koşulların bulunması hâlinde manevi tazminat talep edebilir. Hakaret, şiddet, ağır aşağılayıcı davranışlar ve kişilik haklarına yönelik diğer saldırılar somut olayda değerlendirilir. Manevi tazminatın miktarı olayın özelliklerine göre belirlenir.

Boşanma sonrasında yoksulluk nafakası alan kişinin yoksulluğunun ortadan kalkması, evlenmesi veya kanunda belirtilen diğer durumların ortaya çıkması hâlinde nafakanın kaldırılması talep edilebilir. Nafaka yükümlüsünün mali durumundaki değişiklikler de bazı hâllerde önem taşıyabilir. Nafakanın kaldırılması için mahkemeden karar alınması gerekir.

Çocuğun eğitim, sağlık, barınma ve diğer ihtiyaçlarının artması hâlinde iştirak nafakasının artırılması talep edilebilir. Tarafların ekonomik ve sosyal durumları ile çocuğun güncel ihtiyaçları değerlendirilir. Nafaka miktarı belirlenirken çocuğun üstün yararı esas alınır.

Nafaka yükümlüsünün ekonomik durumunun önemli ölçüde değişmesi veya nafaka alacaklısı çocuğun koşullarının farklılaşması hâlinde nafakanın azaltılması ya da kaldırılması gündeme gelebilir. Çocuğun ergin olması, eğitim durumu ve yardım ihtiyacı ayrıca incelenmelidir. Nafaka yükümlülüğünün sona erip ermediği somut olaya göre belirlenir.

Boşanma davası devam ederken eşin ve çocukların geçiminin sağlanması amacıyla tedbir nafakasına hükmedilebilir. Mahkeme, tarafların ekonomik durumlarını, ihtiyaçları ve olayın koşullarını dikkate alır. Tedbir nafakası, boşanma davasının sonucundan bağımsız olarak geçici koruma niteliği taşır.

Boşanma sonrasında velayetin bırakıldığı ebeveynin çocuğun üstün yararına aykırı davranması veya koşulların önemli ölçüde değişmesi hâlinde velayetin değiştirilmesi talep edilebilir. Ebeveynlerin yaşam koşulları, çocuğun ihtiyaçları, görüşleri ve sosyal inceleme raporları dikkate alınır. Velayet uyuşmazlıklarında temel ölçüt çocuğun üstün yararıdır.

Velayet kendisine verilmeyen ebeveyn ile çocuk arasında kişisel ilişki kurulması, çocuğun gelişimi ve güvenliği dikkate alınarak düzenlenir. Mevcut kararın uygulanamaması veya koşulların değişmesi hâlinde kişisel ilişkinin yeniden düzenlenmesi talep edilebilir. Çocuğun yaşı, eğitim düzeni ve ihtiyaçları önemlidir.

Velayet sahibi ebeveynin çocuğu yurt dışına götürmesi veya yerleşim yerini değiştirmesi, diğer ebeveynle kişisel ilişkiyi etkileyebilir. Velayet hakkı, çocuğun seyahati ve yerleşim yeri değişikliği konuları somut olay ve mahkeme kararları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Çocuğun üstün yararı esas alınır.

Aile konutu, eşlerin ortak yaşamlarını sürdürdükleri konuttur. Tapu kaydına aile konutu şerhi konulması, diğer eşin hukuki menfaatlerini korumaya yardımcı olabilir. Şerhin bulunmaması aile konutu korumasının hiç bulunmadığı anlamına gelmez; kanuni korumanın koşulları ayrıca değerlendirilir.

Aile konutu niteliğindeki taşınmazın devri veya üzerindeki hakların sınırlandırılması bakımından diğer eşin açık rızası önem taşır. Türk Medeni Kanunu'nun 194. maddesi kapsamında rıza bulunmadan yapılan işlemlerin geçerliliği tartışma konusu olabilir. Taşınmazın aile konutu niteliği ve üçüncü kişinin hukuki durumu incelenmelidir.

Düğünde takılan altın ve diğer ziynet eşyalarının kime ait olduğu, iade edilip edilmeyeceği ve hangi koşullarda talep edilebileceği uyuşmazlık konusu olabilir. Ziynetlerin niteliği, takılma biçimi, tarafların anlaşması ve yerleşik içtihatlar değerlendirilmelidir. İspat bakımından düğün görüntüleri, fotoğraflar ve tanık beyanları önem taşıyabilir.

Eşler arasındaki mal rejiminin sona ermesiyle birlikte edinilmiş mallara katılma rejimi kapsamında alacak ve değer artış payı talepleri gündeme gelebilir. Evlilik tarihine, seçilen mal rejimine, malın edinilme tarihine ve kişisel mal niteliğine bakılır. Boşanma davası ile mal rejiminin tasfiyesi davasının usulî ilişkisi ayrıca değerlendirilmelidir.

İş güvencesi hükümlerinden yararlanma koşullarını taşıyan işçinin iş sözleşmesinin geçerli bir sebep olmaksızın feshedilmesi hâlinde işe iade davası açılabilir. İşyerindeki işçi sayısı, kıdem, sözleşmenin niteliği ve fesih bildirimi önemlidir. Dava açılmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurulması gerekir.

İşçinin kıdem tazminatına hak kazanması, iş sözleşmesinin sona erme biçimine ve kanuni koşullara bağlıdır. En az bir yıllık kıdem ve 1475 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükte kalan 14. maddesindeki şartlar önem taşır. İşten ayrılma nedeni, ücret ve çalışma süresi hesaplamada dikkate alınır.

Belirsiz süreli iş sözleşmesinin kanuni bildirim sürelerine uyulmadan feshedilmesi hâlinde ihbar tazminatı gündeme gelebilir. Bildirim süreleri işçinin kıdemine göre değişir. İş sözleşmesinin haklı nedenle feshedilip feshedilmediği ve ihbar tazminatına hak kazanılıp kazanılmadığı somut olay üzerinden incelenmelidir.

Haftalık yasal çalışma süresini aşan çalışmalar, kanundaki koşullara göre fazla çalışma sayılabilir. Fazla mesai ücretinin hesaplanmasında işçinin ücreti, çalışma saatleri ve varsa denkleştirme uygulaması önem taşır. Puantaj kayıtları, giriş çıkış belgeleri, bordrolar ve tanık beyanları delil olarak değerlendirilebilir.

İşçinin kanuni koşullara rağmen hafta tatilinde çalıştırılması hâlinde hafta tatili ücreti talebi gündeme gelebilir. Çalışma düzeni, haftalık dinlenme süresi ve ücret bordroları incelenmelidir. Hafta tatili çalışmasının ispatında işyeri kayıtları ve tanık beyanları önem taşıyabilir.

Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçilere kanunda öngörülen ücret ödenmelidir. İşçinin bu günlerde çalışıp çalışmadığı, çalışma karşılığının bordroya yansıtılıp yansıtılmadığı ve ücretin ödenip ödenmediği incelenir. Ödenmeyen alacaklar için arabuluculuk ve dava yolları değerlendirilebilir.

İş sözleşmesinin sona ermesiyle kullanılmayan yıllık izin sürelerine ait ücret, kanuni koşullarla işçiye ödenmelidir. İşveren, yıllık izinlerin kullandırıldığını imzalı izin kayıtları veya eşdeğer belgelerle ispatlamalıdır. Yıllık izin hakkının iş ilişkisi devam ederken ücrete dönüştürülmesi kural olarak mümkün değildir.

İşverenin işçiye ücretini zamanında ve eksiksiz ödememesi, ücret alacağı uyuşmazlığı doğurabilir. İş sözleşmesi, bordro, banka kayıtları ve işyeri belgeleri değerlendirilir. Ücretin ödenmemesi, işçinin kanundaki koşullarla iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesine de yol açabilir.

İşveren, iş ilişkisinde eşit davranma ilkesine uygun hareket etmekle yükümlüdür. Ayrımcılık veya eşit davranma borcuna aykırılık iddiasında karşılaştırılabilir çalışanların koşulları ve farklı muamelenin nedeni incelenir. İş Kanunu'nun 5. maddesi kapsamında ayrımcılık tazminatı ve diğer işçilik hakları gündeme gelebilir.

İşyerinde sistematik, süreklilik gösteren ve çalışanı yıldırmaya yönelik davranışlar psikolojik taciz veya mobbing olarak değerlendirilebilir. Her işyeri anlaşmazlığı mobbing değildir; davranışların niteliği, sürekliliği ve çalışan üzerindeki etkisi incelenmelidir. Hukuka uygun deliller, yazışmalar, tanık anlatımları ve işyeri kayıtları önem taşır.

İş kazası nedeniyle işçinin bedensel veya ruhsal zarara uğraması hâlinde işverenin sorumluluğu gündeme gelebilir. Kazanın iş kazası niteliği, işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, kusur durumu ve maluliyet oranı değerlendirilir. Maddi zarar hesabında çalışma gücü kaybı ve diğer ekonomik sonuçlar dikkate alınır.

İşçinin yaptığı işin niteliği nedeniyle meslek hastalığına yakalanması hâlinde işverenin sorumluluğu doğabilir. Hastalık ile çalışma koşulları arasındaki illiyet bağı, işverenin önlem yükümlülükleri ve sağlık kayıtları incelenmelidir. Sosyal güvenlik hakları ile işverene karşı tazminat talepleri birbirinden ayrı değerlendirilir.

İşverenin iş sözleşmesini haklı nedenle feshettiğini ileri sürmesi, fesih nedeninin kanuni koşulları taşıdığı anlamına gelmez. Fesih sebebinin somut, ispatlanabilir ve kanunda düzenlenen şartlara uygun olması gerekir. Feshin haksız olduğunun belirlenmesi, kıdem ve ihbar tazminatı gibi işçilik alacaklarını etkileyebilir.

İşçinin ücretinin ödenmemesi, çalışma koşullarının uygulanmaması veya sağlığını tehlikeye düşüren durumlar gibi kanunda sayılan sebeplerle iş sözleşmesini haklı nedenle feshetmesi mümkündür. Fesih sebebinin doğru belirlenmesi ve ispatlanması önem taşır. Haklı fesih, kıdem tazminatı bakımından sonuç doğurabilir; ancak her durumda ihbar tazminatı hakkı sağlamaz.

İş sözleşmesi sona erdikten sonra işçinin rekabet etmesini sınırlayan anlaşmalar, Türk Borçlar Kanunu'nda özel koşullara bağlanmıştır. İşçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı şekilde tehlikeye düşüren veya kanuni sınırları aşan hükümler geçersiz ya da sınırlandırılabilir. Süre, yer, faaliyet alanı ve işverenin korunmaya değer menfaati önemlidir.

İş sözleşmesinin başka bir işverene devri, işçinin hakları ve devreden işverenin sorumluluğu bakımından sonuç doğurabilir. İş Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu'ndaki düzenlemeler birlikte değerlendirilmelidir. İşçinin yazılı rızası gereken hâller ve kıdemin korunması önem taşır.

Asıl işveren ile alt işveren arasındaki ilişkinin kanuna uygun kurulup kurulmadığı, işçilik alacaklarından sorumluluk bakımından önemlidir. Kanunda öngörülen koşulların bulunması hâlinde asıl işveren alt işverenle birlikte sorumlu tutulabilir. Muvazaalı alt işverenlik iddiaları ayrıca incelenmelidir.

İşçilik alacaklarının zamanaşımı süreleri, alacağın türüne ve yürürlükteki mevzuata göre belirlenir. Ücret, fazla çalışma, yıllık izin ve tazminat taleplerinin her biri bakımından sürelerin başlangıcı farklı hukuki değerlendirmeler gerektirebilir. Zamanaşımı savunması, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilir.

İşçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde dava açmadan önce zorunlu arabuluculuk süreci uygulanır. Başvuru, toplantı, anlaşma ve son tutanak aşamalarının usulüne uygun yürütülmesi gerekir. Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması hâlinde kanuni süreler içinde dava açılabilir.

İşverenin işçinin ücretinden yaptığı kesintilerin kanuni veya sözleşmesel dayanağı bulunmalıdır. Disiplin cezası, avans, zarar veya benzeri gerekçelerle yapılan kesintiler ayrıca incelenmelidir. Ücretin korunmasına ilişkin emredici hükümler, işverenin kesinti yetkisini sınırlar.

Satın alınan ürünün sözleşmeye uygun olmaması, beklenen özellikleri taşımaması veya kullanım amacını karşılamaması hâlinde ayıplı mal hükümleri gündeme gelebilir. Tüketici, kanundaki koşullara göre sözleşmeden dönme, bedel indirimi, ücretsiz onarım veya ayıpsız misliyle değişim haklarından birini kullanabilir. Başvuru yolu uyuşmazlık bedeline göre belirlenir.

Hizmetin sözleşmede belirtilen özellikleri taşımaması veya tüketicinin makul beklentilerini karşılamaması ayıplı hizmet oluşturabilir. Tüketici, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında kanuni seçimlik haklarını kullanabilir. Hizmetin niteliği, eksiklik ve zararın kapsamı somut olay üzerinden değerlendirilmelidir.

İnternet veya telefon üzerinden kurulan mesafeli sözleşmelerde tüketicinin belirli koşullarla cayma hakkı bulunur. Genel kural olarak cayma süresi on dört gündür; ancak mal ve hizmet türüne göre kanuni istisnalar mevcuttur. Cayma bildiriminin süresinde ve uygun şekilde yapılması önemlidir.

Tüketicinin internetten satın aldığı ürünün iadesinin reddedilmesi hâlinde öncelikle sözleşmenin türü ve cayma hakkının bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. Ürünün niteliği, teslim tarihi ve kanuni istisnalar önemlidir. Satıcıya yapılan bildirimler ve ödeme kayıtları başvuru sürecinde kullanılabilir.

İnternet sitesinde veya satış platformunda hatalı fiyat gösterilmesi, tüketici ile satıcı arasında uyuşmazlığa yol açabilir. Sözleşmenin kurulup kurulmadığı, fiyat hatasının açık olup olmadığı ve tarafların dürüstlük kuralına uygun davranıp davranmadığı incelenir. Her fiyat hatası otomatik olarak satışın geçersizliği sonucunu doğurmaz.

Sıfır veya ikinci el araçta teslimden sonra ortaya çıkan gizli ayıplar, tüketici hukuku veya genel hükümlere göre uyuşmazlık oluşturabilir. Aracın kullanım amacı, ayıbın niteliği, satıcının sıfatı ve garanti koşulları önemlidir. Bedel iadesi, ücretsiz onarım, değişim veya indirim talepleri kanuni koşullara göre değerlendirilir.

İkinci el araç satışında motor, şanzıman, kilometre veya ağır hasar geçmişi gibi unsurların gerçeğe aykırı bildirilmesi uyuşmazlığa neden olabilir. Satıcının tacir veya mesleki satıcı olup olmadığı, alıcının tüketici sıfatı ve ayıbın ne zaman ortaya çıktığı önem taşır. Ekspertiz raporu ve satış belgeleri delil olarak değerlendirilir.

Satın alınan konutta projeye aykırılık, eksik imalat, su yalıtımı problemi veya yapısal kusur bulunması hâlinde satıcıya karşı hukuki talepler gündeme gelebilir. Satıcının sıfatı, sözleşme, teslim tarihi ve ayıbın niteliği uygulanacak hukuki rejimi etkiler. Teknik bilirkişi incelemesi çoğu zaman önem taşır.

Devre tatil sözleşmeleri, tüketiciyi koruyan özel hükümlere tabidir. Sözleşmenin kurulma biçimi, ön bilgilendirme, cayma hakkı ve kanuni şekil şartları incelenmelidir. Tüketici, kanuni koşulların bulunması hâlinde sözleşmeden dönme veya fesih gibi haklarını kullanabilir.

Tüketici kredilerinde faiz, masraf, sigorta, erken ödeme ve bilgilendirme yükümlülükleri uyuşmazlık konusu olabilir. Bankanın tüketiciye sunduğu sözleşme ve ön bilgilendirme belgeleri incelenmelidir. Haksız şart veya hukuka aykırı ücret iddiası, somut sözleşme ve mevzuat çerçevesinde değerlendirilir.

Bankaların tüketicilerden tahsil ettiği ücret ve masrafların hukuki dayanağı bulunmalıdır. Kesintinin sözleşmede açıkça düzenlenip düzenlenmediği, mevzuata uygunluğu ve tüketicinin bilgilendirilip bilgilendirilmediği incelenir. Her banka kesintisi kendiliğinden hukuka aykırı değildir.

Paket tur organizasyonunun sözleşmeye uygun yerine getirilmemesi, ulaşım veya konaklama hizmetlerinin eksik sunulması tüketicinin haklarını etkileyebilir. Tüketici, kanundaki koşullara göre bedel iadesi, indirim veya tazminat talep edebilir. Sözleşme, program ve hizmet sağlayıcıların sorumlulukları birlikte değerlendirilmelidir.

Otel veya tatil rezervasyonunun iptali hâlinde tüketicinin bedel iadesi hakkı, sözleşme koşulları ve tüketici mevzuatı çerçevesinde belirlenir. İptal sebebi, rezervasyon türü, ön bilgilendirme ve varsa mücbir sebep iddiaları önem taşır. İade edilmeyen bedeller için uygun başvuru yolu seçilmelidir.

Özel okul kayıtlarının iptali veya öğrencinin eğitim hizmetinden ayrılması hâlinde ücret iadesi uyuşmazlığı doğabilir. Sözleşme hükümleri, eğitim döneminin başlamış olup olmadığı ve ilgili özel mevzuat dikkate alınır. İade hesabında sunulan hizmetler ve kanuni kesinti koşulları incelenmelidir.

Özel sağlık kuruluşlarının tüketicilerden tahsil ettiği ücretlerin hukuka uygunluğu, hizmetin niteliği ve sağlık mevzuatı kapsamında değerlendirilir. Acil sağlık hizmetleri, ilave ücret uygulamaları ve sigorta kapsamı gibi konular önem taşıyabilir. Ödeme belgeleri ve sağlık hizmeti kayıtları incelenmelidir.

Kişinin şeref, haysiyet, özel hayat veya diğer kişilik değerlerine yönelik hukuka aykırı saldırılar manevi tazminat talebine neden olabilir. Saldırının ağırlığı, yayılma biçimi, kusur ve meydana gelen etkiler değerlendirilir. Türk Medeni Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümleri kapsamında koruma talep edilebilir.

Sosyal medya üzerinden yapılan hakaret içerikli paylaşımlar, koşullarına göre ceza hukuku ve özel hukuk bakımından sonuç doğurabilir. İçeriğin kim tarafından paylaşıldığı, aleniyet, ifade özgürlüğü sınırları ve hukuka uygunluk nedenleri değerlendirilmelidir. Ekran görüntüleri tek başına her durumda yeterli olmayabilir; içerik ve hesap bilgileri hukuka uygun şekilde korunmalıdır.

Gerçeğe aykırı veya kişilik haklarını ihlal eden internet haberleri, belirli koşullarda kaldırma veya erişimin engellenmesi başvurularına konu olabilir. Haber içeriğinin güncelliği, kamu yararı, ifade ve basın özgürlüğü ile kişilik hakkı arasında denge kurulmalıdır. Başvuru yolu ihlalin niteliğine göre belirlenir.

Kişinin geçmişte yayımlanmış bazı kişisel verilerinin veya haber içeriklerinin artık erişilebilir olmamasını istemesi, unutulma hakkı kapsamında değerlendirilebilir. Ancak bu hak mutlak değildir. Kamu yararı, haberin güncelliği, kişinin kamusal konumu ve içeriğin niteliği birlikte incelenir.

Kişinin fotoğrafının veya videosunun izni olmadan paylaşılması, özel hayat ve kişilik hakları bakımından ihlal oluşturabilir. Görüntünün çekildiği yer, paylaşım amacı, kişinin rızası ve kamusal yarar bulunup bulunmadığı değerlendirilmelidir. İçeriğin kaldırılması ve tazminat talepleri somut olaya göre gündeme gelebilir.

Kişinin özel yaşamına ilişkin bilgilerin izinsiz açıklanması veya yayılması hukuki sorumluluk doğurabilir. Özel yazışmalar, görüntüler, kişisel yaşam bilgileri ve gizli kayıtlar bu kapsamda değerlendirilebilir. İhlalin niteliğine göre ceza hukuku ve özel hukuk yolları birlikte gündeme gelebilir.

Elektronik yazışmaların bir davada delil olarak sunulması, elde edilme biçimi ve hukuka uygunluk koşullarına bağlıdır. Kişinin tarafı olduğu yazışmalar ile gizlice elde edilen veya üçüncü kişilerin haberleşmesini ihlal eden kayıtlar aynı şekilde değerlendirilmez. Hukuka aykırı delillerin mahkemede kullanılması, ilgili usul hükümleri çerçevesinde incelenir.

Bir kişinin adına sahte hesap açılması veya onun kimliğinin kullanılarak paylaşım yapılması kişilik haklarını ve bazı durumlarda kişisel verileri ihlal edebilir. İçeriğin tespiti, platforma bildirim, ilgili idari başvurular ve yargı yolları değerlendirilebilir. Delillerin silinmeden korunması önem taşır.

Kişisel verilerin hukuka aykırı şekilde elde edilmesi, kaydedilmesi veya üçüncü kişilerle paylaşılması KVKK kapsamında sonuç doğurabilir. Veri sorumlusunun yükümlülükleri, işleme şartları, açık rıza gerekliliği ve istisnalar somut olaya göre incelenir. İlgili kişinin başvuru ve şikâyet hakları bulunmaktadır.

Kişisel verilerin işlenmesini gerektiren sebeplerin ortadan kalkması hâlinde ilgili kişi, kanundaki koşullarla verilerin silinmesini, yok edilmesini veya anonim hâle getirilmesini talep edebilir. Veri sorumlusunun saklama yükümlülükleri ve kanuni istisnalar dikkate alınmalıdır. Başvuru süreci KVKK ve ilgili yönetmelik hükümlerine göre yürütülür.

İdarenin tek taraflı olarak tesis ettiği ve hukuki sonuç doğuran işlemler, yetki, şekil, sebep, konu veya maksat yönlerinden hukuka aykırı olabilir. Menfaati ihlal edilen kişiler, idari yargıda iptal davası açabilir. Dava açma süresi kural olarak özel düzenlemeler saklı kalmak üzere idare mahkemelerinde altmış gündür; özel kanun hükümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

İdarenin işlem veya eylemleri nedeniyle kişilerin uğradığı maddi ya da manevi zararların giderilmesi amacıyla tam yargı davası açılabilir. Hizmet kusuru, kusursuz sorumluluk ve zarar ile idari faaliyet arasındaki illiyet bağı değerlendirilir. Başvuru ve dava süreleri, uyuşmazlığın kaynağına göre farklılık gösterebilir.

Kamu görevlilerine verilen disiplin cezalarının hukuka uygun olması için yetki, usul, savunma hakkı ve ceza ile fiil arasındaki ölçülülük gibi unsurların gözetilmesi gerekir. Disiplin soruşturmasının usulüne uygun yürütülüp yürütülmediği incelenmelidir. Hukuka aykırı disiplin cezalarına karşı idari yargıda iptal davası açılabilir.

İmar planları, taşınmazların kullanımını, yapılaşma koşullarını ve şehircilik esaslarını belirleyen idari işlemlerdir. Planların şehircilik ilkelerine, planlama esaslarına ve kamu yararına aykırı olması hâlinde iptal davası gündeme gelebilir. Dava açma ehliyeti, menfaat ihlali ve süreler somut olay üzerinden değerlendirilmelidir.

İdare, kamu yararı amacıyla özel mülkiyette bulunan taşınmazları kanuni koşullarla kamulaştırabilir. Kamulaştırma bedelinin belirlenmesi ve taşınmazın idare adına tescili için kanunda öngörülen usul izlenir. Taşınmazın niteliği, emsal değerler, imar durumu ve değerleme tarihi bedelin belirlenmesinde önem taşır.